X
تبلیغات
دارالعلم

دارالعلم

مطالب درسی

عملکرد

گروهها

ردیف

کاملا موافق

گروههایی که از لحاظ بینشی، گرایشی و کنشی همسو با نظام اسلامی هستند

1

موافق

گروههایی که از لحاظ بینشی و گرایشی همسو اما از لحاظ کنشی ناهمسو هستند

2

تا حدودی موافق

گروههایی که از لحاظ بینشی همسو اما از لحاظ گرایشی و کنشی ناهمسو هستند

3

نه موافق و نه مخالف

گروههایی که از لحاظ کنشی همسو اما از لحاظ گرایشی و بینشی ناهمسو هستند

4

کاملا مخالف

گروههایی که از لحاظ بینشی، گرایشی و کنشی ناهمسو با نظام اسلامی هستند

5

مخالف

گروههایی که از لحاظ بینشی ناهمسو اما از لحاظ گرایشی و کنشی همسو با نظام اسلامی هستند

6

تا حدودی مخالف

گروههایی که از لحاظ بینشی و گرایشی ناهمسو اما از لحاظ کنشی همسو با نظام اسلامی هستند

7

نه مخالف و نه موافق

گروههایی که از لحاظ کنشی ناهمسو اما از لحاظ گرایشی و بینشی همسو با نظام اسلامی هستند

8

 

 

 

 

 

جریانات سیاسی فرهنگی ایران :

1-جریان اصولگرایان    

                    

2- جریان اصلاح طلبان                                                                                                                                                          

3- باند انحراف

4- جریان کارگزاران

 

   جریان شناسی

چهار جریان فعال داخلی

•            جریان اصولگرا

•         جریان اصلاح طلب

•         جریان انحرافی

•         جریان کارگزاران (چراغ خاموش)      

 

جریان اصولگرا

-        جبهه متحد اصولگراي

جامعه مدرسين   و    جامعه روحانيت مبارز

جبهه پيروان خط امام ورهبري

تحول خواه

-         جبهه پايداري انقلاب اسلامي

-         جبهه ايستادگي   ايران اسلامي

1-     حزب توسعه و عدالت

      به دبيرکلي حسين روح الاميني

2-      حزب سبز

      به دبيرکلي کنعاني مقدم

3-     مجمع عالي نخبگان

4-     ...

 جناح هاي محسن رضايي

                                   

•         1- جامعه مدرسين وجامعه روحانيت

•         2-جبهه پیروان خط امام ورهبری                              

     مرکب از14حزب و دبیرکلی آقای عسکراولادی

•         3-اصولگرایان تحول خواه (ایثارگران ورهپویان)

جبهه پايداري انقلاب اسلامي

برخی از اعضای این جبهه عبارتند از: حجت الاسلام آقاتهراني، حجت الاسلام روح‌الله حسينيان، غلامحسين الهام، علي‌اصغر زارعي، باقري لنكراني  صادق محصولي، حجت الاسلام رسايي، كوچك‌ زاده، كوثري، و تعداد ديگري از شخصيت‌هاي مطرح سياسي حضور دارند.

جبهه ايستادگي ايران اسلامي

با حضور 14تشکل سياسي از جمله :

•         حزب توسعه و عدالت به دبيرکلي حسين روح الاميني

•          حزب سبز به دبيرکلي کنعاني مقدم

•          مجمع عالي نخبگان

که طرفداران و حاميان محسن رضايي مي باشند

 حجت الاسلام علوي عضو مجلس خبرگان و رئيس عالي شوراي اين جبهه مي باشد.

جریان اصلاح طلب

•         طیف نیمه فعال

•         طیف فعال

•         طیف افراطی

•         طیف نیمه فعال 

•         مجمع روحانیون مبارز(خاتمی موسوی بجنوردی – مجید انصاری - موسوی لاری و....

•         ؟

•         ؟

•         طیف فعال

•         جبهه متحد مردم سالاری(12حزب)

•         مردم سالاری (کواکبیان)

•         حزب کار(محجوب)

•         خباز

•         اعلمی

اعلام موجوديت جبهه مردم سالاري با حضور ۱2 حزب اصلاح طلب

•         1-حزب مردم سالاري

•         2- حزب آزادي

•         3- حزب اتحاد ملي ايران

•         4- ميهن اسلامي

•         5- فرزندان ايران مستقل

•         6- کار

•         7-کانون همبستگي فرهنگيان ايران

•         8-کانون فارغ التحصيلان آذربايجان غربي

•         9- فارغ التحصيلان ابوريحان بيروني

•         10- جمعيت سياسي اقتدار ملي ايران

•          11-جمعيت طرفدار نظم و قانون

•         12- انجمن دانشگاهيان دانشگاه اصفهان

حامیان موسوی و کروبی

محمدرضا خاتمی

جبهه مشارکت

سازمان مجاهدین انقلاب

دفتر تحکیم

      کدیور    مهاجرانی                   سازگار  

    سروش

کارگزاران      چراغ خاموشی ها                                                                                                          

q    سیاست صبر و انتظار

q    شعاراستفاده از همه ظرفیت ها و جریانات معتدل

q    باند انحرافي

-         باندانحرافی معمولا با نام یاران احمدی نژادمطرح می گردند.

-         از افراد شاخص آن آقاي مشايي و بقايي است.

آثارمواضع و ديدگاه هاي جريان انحرافي در حاشيه دولت

ايجاد زمينه براي چالش هاي داخلي

-         برهم خوردن روند تعامل روساي قوا، نخبگان و خواص با دولت

-         ايجاد شكاف در بين اصولگرايان

-         ايجاد فاصله  رئيس جمهور با رهبري

جریانات سیاسی ـ فرهنگی ایران معاصر

•         جریان اسلامی

•         سنتی

•         انقلاب اسلامی

•         حداقل گرایان

 

 

 

•         جریان شبه اسلامی

•         سکولارها

•         فرق و مذاهب انحرافی

•         التقاط

•         جریان غیر اسلامی

•         چپ

•         ملی گرایی

•         قوم گرایی

•         دین ستیز

تذکر: باید توجه داشت که تقسیم بندیهای فوق در حوزه مصادیق ممکن است همپوشانی داشته باشد. یعنی یک فرد یا گروه ممکن است در عمل خصوصیات دو یا چند دسته را به صورت همزمان داشته باشد و یا اینکه در گذر تاریخ از یک دسته به دسته دیگر تغییر موقعیت دهد.

نمودار تفصیلی جریان اسلامی

جریان اسلامی

1-     سنتی (روحانیت غیر سیاسی قبل و بعد از انقلاب)

2-      انقلاب اسلامی    

قبل از انقلاب     - فدائیان اسلام      - موتلفه              - گروههای هفت گانه

بعد از انقلاب      - اصول گرایان      - یاوران و مدیران اسلامی، بومی         - فرهنگ و هنر انقلاب اسلامی

3-     حداقل گرایان    - اصلاح طلبان وفادار به نظام             - نگرش تلفیق

مشخصات هر دسته:

1-     همراهی با انقلاب اسلامی

2-     حضور در متن انقلاب اسلامی و امتداد آن

3-     حضور در متن انقلاب اسلامی و ایجاد انحراف در مسیر اصلی

نمودار تفصیلی جریان شبه اسلامی

جریان شبه اسلامی

سکولارها  ←      - معنویت گرایان              

ملی- مذهبی     - اصلاح طلبان تجدید نظر طلب

فرق و مذاهب انحرافی    - مدعیان دروغین       - وهابیت     - منحرفان دینی

التقاطیون          - سیاسی (براندازان)           - فرهنگی (شریعت ستیزان)

نمودار تفصیلی جریان غیر اسلامی

جریان غیر اسلامی

چپگرایان و مارکسیست ها

 قدیم              -  سیاسی                        -  فرهنگی

جدید (نئومارکسیسم)

ملی گرایان       - سلطنت طلب                 - دموکراسی خواه                           - اطلاح طلبان دین ستیز

قوم گرایان (تجزیه طلبان)

فرق دین ستیز  ←- لائیکها                         - مذاهب و عرفانهای دروغین               - بهائیت

 

طیف های جريان مذهبي حداکثري

تطور جناح‌ها و طيف‌هاي سياسي

 - جريان اصول گرا:

اصولگرايي نام يك جريان فكري سياسي فعال در عرصه سياسي كشور در دوره كنوني است كه در طول دو دهه آغاز انقلاب تحت اين عنوان مطرح نبوده، بلكه حيات سياسي و طرح آن در ادبيات سياسي جامعه در طول يك دهه اخير پديدار شده است.

        به طور مشخص جريان اصولگرايي پس از تحولات فكري- سياسي انتخابات هفتم رياست جمهوري دوم خرداد 76 و بروز وقايعي چون 18 تير 78 در كشور و حضور جريان موسوم به اصلاح‌طلبان در كانون‌هاي قدرت و طراحي حركت‌هاي افراطي در ناامني‌هاي اجتماعي، ايدئولوژي زدايي و حاكم كردن فضاي سكولاريستي در جامعه از سوي آنان، گروه‌ها و احزاب سياسي مدافع انقلاب اسلامي دست به تشكيل اين جريان جديد زدند. اين جريان در يك دوره كوتاه مدت موفقيت‌هاي بزرگي را در عرصه سياسي كشور كسب كرد.

 

طیف های جريان مذهبي حداکثري

منشور اصولگرايي:

منشور جريان اصوگرايي  براساس رهنمودهاي مقام معظم رهبري:

1- توسعه و عمق‌بخشي به اسلام فقاهتي(اسلام ناب) بر پايه فقه جعفري و کارآمدي دين در عرصه حکومت و حفظ هويت اسلامي

2- اعتقاد به حاکميت ولايت مطلقه فقيه به‌عنوان وجه مشروعيت اداره جامعه و قانون‌گذاري(ولايت مداري)

3- اعتقاد به نقش مشارکت مردم در اداره کشور تضمين مقبوليت مردمي با تأکيد بر مردم‌سالاري ديني

4- تقدم منافع و خرد جمعي بر مصالح و تصميمات فردي و باندي

5- عدالت‌خواهي و ايجاد فرصت‌هاي برابر و کم کردن فاصله و مقابله با فقر و فساد و تبعيض در جامعه

6-استقلال‌خواهي در ابعاد سياسي، فرهنگي، اقتصادي و... در جامعه

7- تثبيت آزادي و آزاد انديشي در عرصه انديشه و بيان و قلم و مقابله با آزادي‌هاي خطرناک غربي

8- تقويت خودباوري و اعتماد به نفس در زمينه‌هاي علوم و فنون و  جهاد علمي و توليد علم

9-اصلاح و تصحيح روش‌ها و نيز نوگرايي در روش‌ها و طرح رويکرد اصولگرايي مصلحانه

10- تلاش‌درجهت تحقق‌دولت نمونه‌اسلامي  ، تطبيق مقررات حکومتي با شرع مقدس اسلام

11- بهره‌گيري از فرصت‌هاي بين‌المللي – منطقه‌اي و قوت‌هاي ملي با تکيه بر عقل، ايمان، علم و تبديل ساختن تهديدات و آسيب‌ها به فرصت‌ها و قوت‌ها

12- اعتقاد به اصولي ديگر چون خودباوري، قانون‌گرايي، وحدت، ارتقاء معرفت، بصيرت و معنويت در جامعه، رفاه و امنيت و آسايش حداکثري مردم و ساده‌زيستي و پاکدامني مسؤولان کشور.

طیف های جريان مذهبي حداکثري

طيف‌ها و جناح‌های اصولگرايان:

1- اصولگرايان سنتي: اين طيف شامل افراد، گروه‌ها و احزاب و تشکل‌هاي سنتي اصولگرايان مي‌باشند که در دوره‌هاي گذشته با عناوين مختلفي همانند راست، محافظه‌کار، جامعه روحانيت مبارز و تشکل‌هاي همسو، پيروان خط امام و رهبري، شوراي هماهنگي نيروهاي انقلاب اسلامي و يا جبهه متحد اصول گرايان ، در رقابت‌هاي انتخاباتي حضور فعال داشته‌اند.

    مهم‌ترين گروه‌ها، احزاب و تشکل‌هاي تصميم‌گيرنده اين طيف، جامعه روحانيت مبارز تهران، حزب مؤتلفه اسلامي، جامعه اسلامي مهندسين و انجمن‌هاي اسلامي اصناف و بازار تهران‌ مي‌باشند. چهره‌هايي همچون علي اکبر ناطق نوري، محمدرضا باهنر، حبيب الله عسگر اولادي نقش آفرينان اصلي اين طيف بوده‌اند.

2- اصولگرايان تحولخواه: اين طيف شامل افراد، گروه‌ها و احزاب و تشکل‌هايي همچون آبادگران ايران اسلامي، برخي فراکسيون اقليت مجلس شوراي اسلامي، جمعيت ايثارگران انقلاب اسلامي و اصولگرايان اصلاح طلب مي‌باشند. چهره‌هاي شاخص اين طيف، محمد باقر قاليباف، حسين فدايي، احمد توکلي و الياس نادران‌ مي‌باشند.

3- اصولگرايان حامي دولت: اين طيف شامل گروه‌هايي همچون ائتلاف آبادگران شوراي شهر، جمعيت خدمت‌گزاران جوان، رايحه خوش خدمت و ديگر حاميان دکتر محمود احمدي نژاد مي‌باشند. چهره‌هاي برجسته اين طيف، مهندس مهدي چمران، صادق محصولي، حيدر مصلحي، مهرداد بذرباش و... هستند.

       سه طيف اصولگرايان سنتي ، اصولگرايان تحول‌خواه و اصولگرايان حامي دولت در انتخابات مجلس هشتم در اسفند 86 با عنوان  جبهه متحد اصول گرايان  ائتلاف کردند که توانستند اکثريت آرا را در انتخابات بدست آورند.

4- اصولگرايان مستقل: اين طيف شامل بخشي از نمايندگان مجلس هفتم از فراکسيون اکثريت بوده که با جدا شدن از اين فراکسيون به‌عنوان «اصولگريانان منتقد» و يا «اصولگرايان مستقل مجلس»( هفتم) مشهور شدند. مهم‌ترين چهره‌هاي اين طيف، محمد خوش‌چهره، عماد افروغ، سعيد ابوطالب، حسن سبحاني، محمود محمدي،‌ هادي رباني و...‌ مي‌باشند.

     اصولگرايان مستقل مجلس به همراه جبهه اتحاد ملي (محسن رضايي)،‌ خدمتگزاران مستقل (اميري)،حزب سبز (اميدوار رضايي)، فراکسيون وفاق وکارآمدي (طلايي نيک) و ائتلاف حزب الله ايران(محسن خرازي) در انتخابات مجلس هشتم با تشکيل ائتلاف فراگيراصولگرايان توانستند اقليتي را در مجلس هشتم بدست آورند.

طیف های جريان مذهبي حداکثري

جريان‌هاي فرهنگي مذهبي حداکثري :

      در اين جريان شخصيت‌هاي برجسته‌اي از بزرگان نظام جمهوري اسلامي تا چهره‌هايي از اساتيد حوزه‌هاي علميه و دانشگاه‌ها و نيز نهادها و رسانه‌هاي مختلف جاي دارند.

     مهمترين نشريات و چهرههاي فرهنگي اين جريان بعد از انقلاب اسلامي تا به حال شامل:کيهان، روزنامه رسالت، يالثارات‌الحسين، شلمچه، پرتو، فصلنامه کتاب نقد  و امثال آن بودند که مهم‌ترين چهره‌هاي آن افرادي همچون آیت ا.. مصباح یزدی حسين شريعتمداري، سيد مرتضي نبوي، مهدي نصيري، مسعود ده‌نمکي، شهريار زرشناس، اسماعيل شفيعي سروستاني، رحيم پور ازغدي و... در مقابله با جريان روشنفکري و سکولاريزه کردن جامعه ايستادگي کرده و به تبيين انديشه‌هاي مذهبي حداکثرگرا پرداختند.

     برخي طيفهاي فرهنگي ديگر مرتبط با جريان مذهبي حداکثري:

     الف) مؤسسه امام خميني در قم ب) موج حفظ قرآن ج) هيأت‌هاي مذهبي د) مسجد مقدس جمکران ه) جامعه وعاظ کشور و )فرهنگستان علوم اسلامي در قم ز) تخصص‌گرايي ديني.

اصلاح طلبي

•         احزاب و گروههای عمده اصلاح‌طلبان

جنبش سبز

جبهه مشارکت ایران اسلامی

حزب اعتماد ملی

سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران

مجمع روحانیون مبارز

حزب کارگزاران سازندگی

رهبران و شخصیت های مهم 

محمد خاتمیمیرحسین موسویعبدالله نوریسعید حجاریانبهزاد نبویمحمدرضا خاتمیمصطفی معینمهدی کروبیاکبر گنجیعمادالدین باقیعبدالله رمضان‌زادهمحسن کدیورماشاالله شمس‌الواعظینسید عطاءالله مهاجرانی 

رسانه‌های مهم

 روزنامه جامعهروزنامه سلامروزنامه توسروزنامه نشاطروزنامه صبح امروز •  • روزنامه عصر آزادگانروزنامه حیات نو •  • روزنامه هم‌میهنروزنامه شرقایلناایسنا

حامیان (دائم یا مقطعی)

 دفتر تحکیم وحدتشورای فعالان ملی مذهبی ایراننهضت آزادی ایرانحسینعلی منتظریجماعت دعوت و اصلاح ایرانمجمع مدرسین و محققین حوزهٔ علمیهٔ قمعبدالکریم سروش

چهار طيف عمده

1-افراطيون سياسي شامل سازمان مجاهدين و حزب مشاركت كه با برنامه ريزي وارد صحنه شده بودند و اهداف خاص خود را دنبال مي كردند.

2- طيف سنتي دوم خرداد شامل مجمع روحانيون و گروه هاي اقماري آن كه به عنوان گروههاي اصلي جريان چپ مطرح مي باشند.

3- طيف ناراضي شامل حزب همبستگي، حزب مردم سالاري كه به اميدهايي وارد اين جبهه شده بودند اما پس از مدت كوتاهي متوجه انحصارطلبي چپ گرايان شده و به سرعت دچار انشعاب گرديدند

4- عمل گرايان يا فرصت طلبان كه خود را باني دوم خرداد دانسته اما بسرعت از سوي افراطيون طرد شدند لذا براي پيدا كردن جاي خود در قدرت تلاش فراوان كردند اما هرچه بيشتر كِشتند كمتر درو كردند.

چپ

در رابطه با دين

در رابطه با اقتصاد

در رابطه با سياست

- چپ گرايان:  ورود انديشه ها اولين بار در انقلاب مشروطيت و تحت تأثير جريانهاي فكري قفقاز صورت گرفت اما عملاً پس از انقلاب اكتبر و پيروزي ماركسيستها در روسيه تحقق يافت.

-         انديشه ماركسيسم عمدتاً از طريق شوروي و تفسيرهاي متفكرين روس به خصوص لنين و استالين از انديشه هاي ماركس سرچشمه گرفته و ماهيتي خشن، انقلابي و ضد مذهبي و غير دموكراتيك داشت.

-         در فضاي جنگ سرد اين انديشه ها محبويت زيادي كسب كرده بود و ايدئولوژي بسياري از جنبشهاي انقلابي در جوامع جهان سوم قرار گرفت.

-         در دوران رضا شاه دكتر تقي آراني از طرف حزب كمونسيت شوروي به همراه عده اي مأموريت احياي حزب كمونيست ايران را عهده دار شد.

-         پس از سقو رضا شاه حزب توده   بوجود مي آيد.

-         اختلاف و انشعاب در حرب توده

-         ضربه هاي كارگري بر حزب

-         توبه و همكاري عده اي از رهبران با رژيم

ماركسيسم در ايران به دو دليل عمده از مقبوليت عمومي برخوردار نشد.  

                                                             1-1-  حزب توده

چپ گرايان  ←                            2-1-  سازمان چريك هاي فدايي خلق

                                               3- 1- سازمان مجاهدين خلق ايران

 

 

ملي گرايان  ←                            1-2-  جبهه ملي دوم

                                              2- 2- نهضت آزادي

                       

 

احزاب مذهبي  ←                  1-4- جمعيت فدائيان اسلام

                                          2-4- هيأت هاي مؤتلفه اسلامي

                                          3-4- حزب ملل اسلامي

                                         4-4- روحانيت

 

راست( ملي گريي)

مفهوم ملي گرايي

در رابطه با مذهب

در رابطه با اقتصاد

در رابطه با سياست

ملي گرايي

اين جريان ريشه در مدرنيسم داشت و از تحولات فكري غرب الهام مي گرفت و روشنفكري ايراني مهمترين منادي آن تلقي مي شد. ملي گرايان بر مشروطيت به عنوان نظام مطلوب تأكيد مي كردند و از مخالفتهاي قانونمند و مبارزه مسالمت آميز در چارچوب قانون اساسي دفاع مي كردند. طيف وسيعي از روشنفكران سكولار تا روشنفكران مذهبي و روحانيون اصلاح طلب  را شامل مي شد.نقطه اشتراك همه اين گروه ها وفاداري به اصل مشروطيت و آرمانهاي آن بود. خواسته هاي ملي گرايان همان خواسته ها و آرمانهاي مشروطه ايراني بود، لذا اصراري بر نابودي اصل سلطنت و حتي سلطنت پهلوي نداشتند، فقط محدود كردن آن به قانون مد نظر آنها بود.

با رشد آموزش عالي و اعزام دانشجو به غرب  اين جريان از گسترش نسبتاً خوبي برخوردار شد.

مصدق هرگز حتي در اوج قدرت خواستار حذف سلطنت نبود/ خصلت استبدادي و خشن نظام سياسي راه را بر احياي مشروطيت بسته بود./ اصرار بر مبارزات قانونمند جز تشديد استبداد حاصلي در بر نداشت/ كوچكترين انتقادي را تحمل نمي كرد. و اين شيوه معمولاً در شرايط فضاي باز سياسي اعمال مي شد.

 

جريان مشروطه خواه به  دلايلي نمي توانست رهبري مبارزات انقلابي را در اختيار بگيرد

1- اين جريان فاقد ايدئولوژي جايگزين بود      رژيم سلطنت            دهه چهل فاصله ميان دولت و ملت چنان گسترش يافته بود كه مردم به سختي به بقاي رژيم تن مي دادند.  

2- اين جريان فاقد رهبري متحد و انسجام گروهي بود

مصدق رهبر نمادين نيروهاي مشروطه خواه بود اما نتوانست انسجام طيف هاي متنوع  جبهه ملي را حفظ كند.

3- فقدان پايگاه اجتماعي گسترده و ناتواني در بسيج توده هاي مردمي

نفوذ آنها در شهرها و دانشگاهها/ تنها زماني كه خواسته آنها رنگ و بوي مذهبي داشت و روحانيون حمايت

مي كردند، از حمايت مردمي برخوردار بودند ( در جريان نفت تا زماني كه آيت ا... كاشاني حمايت مي كرد و نهضت زنده بود)

جریان شناسی = جناح بندی

منظور آرایش نیروها در داخل یک مجموعه ( کشور، حاکمیت و حزب)اشاره دارد.

نیروهای درون یک جناح متنوع اند چه بسا افرادی در جناح سنتی ها که مبانی مدرن دارند و چه بسا افرادی در جناح مدرن ها که سنتی هستند.

تعداد قابل توجهی از جریان شناس های حاضر بر اساس چالش آزادی و دموکراسی و مردم سالاری سامان یافته است و متأسفانه از چالش استقلال که مستمر و حیاتی است غفلت شده است.

 

 

با پیروزی انقلاب

ملی یا ملی - مذهبی          ←       لیبرال روی کار آمدند.

حزب جمهوری اسلامی      ←          خط سه       ←         نیروی چپ و خط امام

جناح چپ       ←       چپ جدید

جناح راست     ←       راست مدرن

جناح راست

سنتی

جامعه روحانیت مبارز    جامعه اسلامی مهندسین

جمعیت موتلفه اسلامی   جامعه اسلامی پزشکان

جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی    انصار حزب الله، جامعه زینب

راست میانه رو

حزب اعتدال و توسعه

حزب چکاد اندیشان

حزب تمدن اسلامی

راست مدرن  (حزب کارگران اسلامی( اصلاح طلب)  

مستقل : جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب اسلامی

جناح چپ

سنتی

مجمع روحانیون مبارز

سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی

حزب اسلامی کارگر

جمعیت زنان جمهوری اسلامی

چپ میانه   ( حزب همبستگی ایران اسلامی )

چپ مدرن   (جبهه مشارکت ایران اسلامی ، دفتر تحکیم وحدت)

جناح راست     (محافظه کاران)

سنتی ( راست قدیمی)

جامعه روحانیت مبارز،جمعیت موتلفه اسلامی،جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی،جامعه مهندسین،جامعه اسلامی پزشکان،انصار حزب الله،جامعه زینب،جامعه اسلامی کارگران،جامعه انجمن های اسلامی بازار و اصناف،جامعه اسلامی دانشگاهیان،جامعه اسلامی کارمندان

میانه رو

حزب اعتدال و توسعه

حزب چکاد انیشان

حزب تمدن اسلامی

 

مدرن :حزب کارگران سازندگی ( اصلاح طلب):    عمل گرایان              پراگماتیست ها

 طیفی جدید که اکثرا“ برآمده از راست سنتی و چپ است.

جناح چپ

سنتی ( ارزشگرا): مجمع روحانیون مبارز، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی،حزب اسلامی کار ،جمعیت زنان جمهوری اسلامی، انجمن اسلامی معلمان،انجمن اسلامی جامعه پزشکی ایران

میانه رو: حزب همبستگی ایران اسلامی

مدرن: جبهه مشارکت ایران اسلامی ( اصلاح طلب ): دفتر تحکیم وحدت

( برآمده از طیف چپ و یا گروه هایی است که به طور کامل در هیچیک از طیف بندیهای راست و چپ قديم نمی گنجد.)

احزاب ملی- مذهبی

راست : نهضت آزادی ایران

میانه رو: گروه ایران فردا، جامعه زنان انقلاب اسلامی

چپ : جنبش مسلمانان مبارز

مبانی اختلافات

دو جناح فکری

1- منشأ خاکمیت

2- منشأ مشروعیت ولایت و رهبری

3- اختیارات رهبری

4- نقش دین در زندگی

5- حوزه مدیریت

پایان دوران جنگ

زاییده یک نیاز و ضرورت  ←    جنگ تمام شده (تحول خواهی و درخواست  دگرگونی ، کسانی که ادامه مسیر گذشته انقلاب مورد نظر...........صرفا“ در فروع و روبناها و رویه ها )

ناکامیهای گذشته

عوامل تغییر آرایش سیاسی در دهه اول 60

3شوک

پایان یافتن جنگ تحمیلی     ←        غیر منتظره

 عزل قائم مقام رهبری     ←    برای همه عناصر سیاسی شوک بزرگ بود ( دچار نوعی بهم ریختگی)

 فروپاشی بلوک شرق

بحران اقتصادی سالهای 65 تا 67طرح سند بازسازی و دیدگاه های جدید اقتصادی همچون خصوصی سازی و استقراض، ارتحال امام خمینی(ره)  و  طرح مسائل جدید فرهنگی و سیاسی

1- هم ریختن نظام حاکم بربرخی از گروههای انقلابی چون دفتر تحکیم وحدت

2- پیوند بعضی از نیروهای به اصطلاح خط امامی با جریانات خارج از نظم

ظهور :

1- حزب کارگزاران          ←     1374 آستانه تشکیل مجلس پنجم   ←        شعار توسعه اقتصادی

2- حزب مشارکت

 

 

سالهای 1366- 1357

1- حزب جمهوری اسلامی

2- جامعه روحانیت مبارز

3- سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی

سالهای 1376- 1366

 الف- جامعه روحانیت مبارز و تشکلهای

ب- مجمع روحانیون مبارز تهران

1- جمعیت موتلفه اسلامی

2- جامعه اسلامی مهندسین

3- جامعه زینب

4- جامعه اسلامی پزشکان ایران

5- جامعه اسلامی کارگران

6- جامعه انجمن اسلامی بازار و اصناف

7- جامعه اسلامی دانشگاه های تهران

8- جامعه اسلامی فرهنگیان

9- جامعه اسلامی کارمتدان

10- کانون اسلامی فارغ التحصیلان شبه قاره هند

ج- حزب کارگران سازندگی ایران

د- جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب اسلامی

 

بعد از دوم خرداد 1376

الف- نعطیلی موقت جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب اسلامی

ب- شکل گیری جبهه دوم خرداد

1- حزب مشارکت ایران اسلامی

2- حزب همبستگی ایران اسلامی

3- مجمع نیروهای خط امام

4- جمعیت زنان جمهوری اسلامی ایران

5- خانه کارگر جمهوری اسلامی ایران

6- انجمن اسلامی معلمان ایران

7- مجمع اسلامی بانوان

8- انجمن اسلامی جامعه پزشکی ایران

 

 

 

 

مواضع/ طیف

راست سنتی

راست مدرن

راست افراطی

چپ ( سنتی و  مدرن)

قانون

پایبندی به شرع و بی توجهی به قانون اساسی و قوانین موضوعه

پایبندی نسبی به قانون

پایبندی به اوامر ولی فقیه و رهبر انقلاب

پایبندی نسبی به قانون

مشارکت در تعیین سرنوشت کشور

مخالفت به دلایل ایدئولوژیک  کم بها دادن به مردم

موافقت نسبی مانند جوامع سرمایه داری

موافقت با مشارکت دوره ای

مشارکت سازماندهی شده و رقابت قانونی

رابطه با آمریکا

مخالفت محافظه کارانه

موافق ( ضروری و مفید)

مخالفت شدید

مخالفت اساسی تحت هر شرایطی

صدور انقلاب

موافقت محافظه کارانه

مخالفت شدید

موافقت سرسخت

موافقت با توجه به منافع ملی

ولایت فقیه

انفعالی / غیر مسئول در قبال مردم

ولایت معنوی و اخلاقی

مسئول در قبال مردم

ولایت نامحدود و غیر مسئول در مقابل مردم ،اقتصادی

انتخابی/ مسئول در نزد مردم

برخورد با نوآوریها

مخالفت با هر نوآوری و تأکید بر فقه سنتی

معتقد به فهم عصری از دین

معتقد به هر گرونه نوآوری توسط ولی فقیه

معتقد به نوآوری موردی در فروع و فقه پویا

نوع حکومت

گروه روحانی سالاری سنتی

دیوان سالاری آمرانه

تمامیت.... و پیشوا

مردم سالاری ....

توسعه اقتصادی

دفاع از مناسبات سرمایه داری

خوش بین به فرآیند توسعه

بدبین نسبت به فرآیند توسعه

..... به توسعه از دیدگاه رادیکال حفظ استقالال+عدالت اجتماعی

تهاجم فرهنگی

توطئه ای طراحی شده و راه مقابله را بستن درها می داند

اعتقاد به تهاجم فرهنگی ندارد و زن را صرفا“ تبادل آزاد می داند

 

 

 

 

 

طراحی مدل جامع جريان شناسی سیاسی فرهنگي درايران   

  الگوی مختارمدل سازی برمبنای مولفه چند وجهی و تلفيقي :

 1- اعتقاد به دین و قلمرو حضور آن در اداره جامعه.

2- دغدغه پیشرفت، مدرنیته و تمدن سازی.

3- دغدغه معنویت، سنت و میراث گذشته 

4-نظام سیاسی جمهوری اسلامی و ولایت فقیه 

 

مدل  جریان شناسی سیاسی فرهنگی در ایران

1) جریان اسلامی   ←   سنتی         اعتدال گرا            حداقل گرا

2)جریان شبه اسلامی      معنویت گرایان  سکولار و کثرت گرایان دینی               فرقه گرایان منشعب از مذاهب اسلامی

مدعیان مهدویت 

3) جریان غیر اسلامی

الف) سکولار    ←  ملی  گرایان         قوم گرایان

ب) لائیک   ←    مارکسیستها                     مارکسیستنئوها                  ضد فرهنگ ها

  الف ) روش حضرت امام (ره) در برخورد با جریانات

حضرت امام (ره) در برخورد با جریانات دو شیوه عمده داشتند :

1- تساهل و مدارا تا حد ممکن

2- برخورد قاطع

مقام معظم رهبری نیز به تاسی از حضرت امام (ره) در برخورد با جریانات همچون ایشان عمل می کردند لکن با توجه به مقتضیات زمانی شیوه های فوق را به صورت ذیل پی گرفتند : 

1- تحمل و مدارای حداکثری

2- برخورد قاطع و ایستادگی

3- جذب حداکثری و دفع حداقلی

اصول مواجهه و برخورد جمهوری اسلامی با جریانات سیاسی طی سه دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی

•         در يك نگرش كلي اصول مواجهه و برخورد جمهوری اسلامی با جریانات سیاسی طی سه دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی به شرح ذیل بوده است :

•         استقبال از حضور جریانات و سلائق گوناگون سیاسی در صحنه

•         پرهیز از تک­صدایی کردن جامعه و حذف جریانات رقیب

•         سیاست تساهل و مدارا با گروه­های مخالف تا حد ممکن 

•         جلوگیری از رادیکال شدن نیروها (حذب حداکثری و دفع حداقلی) 

•         تحمل نکردن انحراف از اصل اسلام و ایجاد مزاحمت برای جامعه

•         ایستادگی در مقابل عبور از آرمان­های انقلاب و نقض قانون

•         استفاده حداقلی از قدرت سخت و مدیریت نرم­افزارانه اوضاع

•         استفاده از پشتوانه­ی مردمی برای مقابله با جریانات رادیکال

راهبردهای مواجهه جمهوری اسلامی با جریانات سیاسی در آینده

•         فراهم کردن شرایط برای حضور جریانات رقیب با سلائق گوناگون سیاسی در عرصه­ی رقابت­های قانونی و مبرا کردن نظام از اتهام تلاش برای تک­صدایی کردن جامعه

•         عدم حمایت آشکار و مستقیم نظام و رهبران آن از یک جریان خاص سیاسی

•         تحمل صداهای مخالف و مدارا با گروه­های رقیب تا حد ممکن در عین رصد هوشیارانه و مستمر تحرکات و اقدامات و ارتباطات داخلی و خارجی آنان   

•         تحمل نکردن عبور از آرمان­های اساسی اسلام و انقلاب و ایستادگی قاطع در برابر انحرافات در عین پرهیز از شتابزدگی و عملکرد احساسی    

•         الگو قرار دادن سیاست جذب حداکثری و دفع حداقلی برای جلوگیری از ریزش نیروهای نظام تا حد ممکن   

•         فصل­الخطاب دانستن نظر و الگوی عمل رهبر معظم انقلاب در برخورد با جریانات سیاسی و پرهیز از اقدامات تندروانه خلاف نظر ایشان 

استفاده از راهبرد سیاسی و فرهنگی در مقابل جریانات مخالف نظام به جای راهبرد امنیتی و پرهیز اکید از استفاده از قدرت سخت­افزاری تا حد ممکن

نمونه کار عملی در برخورد با یکی از جریانها

•         برای مثال به منظور مقابله با جریانات رادیکال اصلاحات (طراحان فتنه 88) موارد ذیل پیشنهاد  می شود:

•         ممانعت از فراموش شدن ماجرای فتنه از طریق فعالیت­های رسانه­ای، پژوهشی و مطبوعاتی

•         ممانعت از بازگشت بی­هزینه و بدون اظهار ندامتِ چهره­های مؤثر در فتنه مانند خاتمی

•         مطالبه­ی عمومی از سران فتنه برای تعیین تکلیف ادعای واهی تقلب

•         مطالبه­ی عمومی از اصلاح­طلبان برای موضع­گیری شفاف در برابر جریان منحرف سبز و رادیکال­ها

•         فعالیت­های فکری و دانشگاهی برای نشان دادن انحرافات فکری و عقبه­ی سکولار و ضدانقلاب این جریان

•         برجسته­کردن دلایل عدول تئوریسین­های اصلاحات مانند حجاریان و تاجیک از مواضع خود پس از دستگیری

•         استفاده از ظرفیت نهادهای جامعه­ی مدنی برای مقابله و پرهیز نظام از دخالت آشکار

•          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم اسفند 1392ساعت 15:8  توسط اکبر غفوری  | 

جزوه جریان شناسی

ضرورت جريان شناسي

1- نقش آفرینی جريان ها در تحولات کشور.

2- شناخت جريان های خودی از غیر خودی.

3- اتخاذ موضعي مناسب نسبت به جريانهاي متفاوت.

4- ظرفيت سازي، بصيرت افزايي و عمق بخشي به يک جريان.

 

دو هدف محتوایی جریان شناسی

1-تحليل وضعیت: بررسی و مطالعه مبانی  و رصد و برآورد جريانات، به منظور ارتقای شناخت و قدرت تشخیص.

2-نحوه مواجهه و تعیین وضعیت: تعیین چه باید کردها و مشخص کردن وظیفه  و تکلیف در عرصه عمل و رفتار فردی و اجتماعی.

ضرورت و انگيزه شناخت جريانات

1-تشخيص درست و به موقع جريانات و تفكيك و تمايز خودي از غيرخودي، دوست از دشمن، با ملاك‌هاي ديني و انقلابي در وزن‌كشي‌هاي سياسي و عدم اشتباه در تشخيص صحيح و به‌موقع آنان، با توجه به چهره‌آرايي جريان‌هاي باطل و غير خودي .

2- تعيين نوع مواجهه وموضع‌گيري مناسب در برخورد با جريانات سياسي براساس رسالت پاسداري از انقلاب و نظام اسلامي: اگر در يک نگاه کلي جريانات گوناگون را به سه جريان حق، باطل و فتنه(ابهام) دسته بندي نماييم، برخورد و مو ضع ما نسبت به اين جريانها متفاوت خواهد بود.

3- ظرفيت‌سازي و کارآمد سازي از نيروهاي مدافع انقلاب در مقابله با تهديدات سخت، نيمه سخت و نرم فراروي نظام جمهوري اسلامي ايران.

4- توسعه و تعميق انقلاب اسلامي و ضرورت عمق بخشي داخلي انقلاب اسلامي با مهندسي فرهنگي - سياسي افکار عمومي.

مفهوم شناسي:

1- جريان: جریان در فرهنگ انگلیسی برابر واژگانی چون:current ، Stream، circulation، conduct، course ، movement  است.

•             دو مفهوم Current و movement شباهت های زیادی به جریان دارند با این تفاوت که اصطلاح Current بیشتر برای اندیشه استفاده می شود و واژه movement در حوزه های اجتماعی و سیاسی کاربرد دارد. امروزه اصطلاح هاي ديگري همچون study  بیشتراستفاده می مفاهیم ذکر شده در علوم اجتماعي کاربرد دارند اما مفاهيم نظري نيستند که ما را به عمقِ يک انديشه رهنمون شوند.

•         جريان‌شناسي معادلي در زبان لاتين به معنايي که در ايران در ميان دانشگاهيان رواج يافته، ندارد اما نظاير بسياري در علوم و مکاتب فکري ديگر دارد.

•          با ترجمه واژه به واژه نمي‌توانيم مفاهيمِ متناظر با جريان‌شناسي را در ديگر حوزه‌هاي فكري مورد بررسي قرار داد بلکه بايد به جاي لفظ به معناي جريان‌شناسي و پايه‌هاي معرفتي آن متوسل شويم.

•         مفهوم شناسي:

•         1- کاربردهای مفهوم جريان:

 

مفهوم شناسي:

1- جريان:   يك طيف گسترده فكري، اعتقادي، سياسي ویا مجموعه ای از نخبگان و نظريه‌پردازان كه داراي اهداف و فكر واحد يا مشابه ‌باشند  .

 2- جریان فکری سیاسی: حرکتی اعتقادی با جهت گیری به سوی کسب قدرت در جامعه که در درون خود گروههای ذی نفوذ ، فشار ، احزاب ، نهادها ، سازمانها ، انجمن ها ، جناح ها و حتی جبهه های فکری – سیاسی را داراست.

مفهوم شناسي:


3- جبهه فکری سیاسی: متشکل از چند حزب است که با توجه به شخصیت یا هدف مشترک ، متحد شده و برای رسیدن به مقصود به مبارزه می پردازد.    

    4- جناح های فکری سیاسی: گرایش هایی که در داخل یک دستگاه سیاسی ( اعم از حزب ، جبهه ، جریان ) در برابر هم وجود دارد.(جناح= طیف یا لایه)

    5-حزب: گردهمایی افرادی است با ایده و هدف مشترک به منظور دستیابی به قدرت.

   (شرایط لازم برای حزب:توافق بر سر اصول بنیادی، وجود تشکیلات مرکزی ، وجود شعبات ، پشتیبانی مردم، کوشش برای دست یافتن به قدرت)

مفهوم شناسي:

1- جريان: 

    الف- روند شكل گيري يك ايده و نظر و سير تطور تاريخي  و آثار آن در عرصه اجتماعي است.

    ب- تشكل، جمعيت و گروه اجتماعي معيني كه علاوه برمباني فكري، از نوعي رفتار وي‍‍ژه اجتماعي برخوردار است.

     -وي‍ژگي ها و خصوصيات يك جريان:

1- منظومه ای از يك اندیشه و مكتب فكري 

2- سير پيوسته‌ و فرآیندی آن  

3- تشکل اجتماعي (رفتار و آثار  اجتماعي گروههاي انساني) 

1-جریان:  مفهوم جريان براي بررسي سير پيوسته‌ يك پديده در مطالعات علوم اجتماعي كاربرد دارد.

 فرایند شکل گیری یک اندیشه با توجه به مبانی فکری و بررسی آثار اجتماعی آن است.

 2-شناسی: مترادف «لوجي logy   » و پسوندي است به معناي مطالعه يا علم.

مفهوم شناسي:

2- جريان‌شناسي :

- شناخت روند شكل گيري يك ايده و نظر و سير تطور تاريخي  و آثار آن در عرصه اجتماعي است.

 - شناخت ایده دسته‌اي از گروه‌های اجتماعی كه داراي ديدگاه‌ها، جهت‌گيري‌ها و مواضع و

رفتار اجتماعی همگون و يا يكسانى می باشند .

-           ابعاد جریان شناسی:  پنج حوزه فکری، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی ،اقتصادی.

-         3- جريان فرهنگى:

-         گروهى اجتماعى كه گرايش‌هاى فرهنگى همگون دارند و به سوى پديد آوردن يك خرده فرهنگ پيش مى روند.

-         4- جريان سیاسی:

-         شناخت مباني، خاستگاه فکري و سياسي دسته اي از گروهها و احزاب که داراي ديدگاهها، جهت گيريها و مواضع و رفتار سیاسی مشابه و نزديک به هم می باشند.

-         مفهوم شناسي:

-         5-فرهنگ : مجموعه ای از نمادها،آگاهی‌ها، ارزش‌ها، باورها و جهان‌بینی که بر انسان‌ها ، گروهها و جریان‌های اجتماعی حاکم است و در عرصه‌های مختلف زندگی آنان تجلی می‌گردد.  

-         6- مدل سازی: تصوری از اجزا یک پدیده و نحوه ارتباط آنها با یکدیگر به صورتی نظام مند .

-              دسته بندی و طبقه بندی یک پدیده بر اساس ملاک یا ملاک هایی جهت تجزیه و تحلیل درست آن.

-         7- مدل سازی جریان شناسی فرهنگی: دسته بندی و طبقه بندی جریان های  سیاسی فرهنگی  کشور بر اساس ملاک یا ملاک هایی جهت تجزیه و تحلیل درست آنها.

مفهوم شناسي:

8-  جریان سازی: اقداماتی که  از طریق آن بتوان گروهی از  نخبگان را در یک سیستم تقویت و یا تضعیف کرد.

9-  مکتب: مجموعه ای که در ابتدا به تفسیر انسان و جهان می پردازد و سپس بایدها و نبایدهای انسانی را مشخص و معین می سازد.

     -مکتب مجموعه جهان بینی و ایدئولوژی(یک نظام ارزشی برای زیستن و چگونه زیستن )یک انسان می باشد.

10- گروه اجتماعی: تعدادی از انسان ها که با یکدیگر روابط متقابل داشته، و از عضویت خود در یک جمع که اعضای آن از یکدیگر انتظار اعمال و رفتار مشترکی دارند، آگاهند.

11-جبهه : اتحاد چند گروه برای رسیدن به یک هدف مشترک

12- جناح و طیف: گرایش هایی که در داخل یک جبهه یا جریان با ترکیبی از گروه های مختلف بوده و اختلاف فکری چندانی ندارند اما از حیث جنس و طبقه نیروهای تحت پوشش متفاوت اند.

13- گفتمان : درلغت به معنای سخن یا گفتار است.

    مجموعه‌اي از مفاهيم و رفتارهاي سياسي و اجتماعي كه با يكديگر سنخيت داشته و در يك برهه‌اي از زمان غالب بر فضاي فكري جامعه باشد.

6- اپوزیسیون: به احزاب ، گروهها و جریان های مخالف یک نظام سیاسی و یا ضد انقلاب اطلاق می شود. اپوزیسیون به دلیل تضادهای ایدئولوژیک ، سیاسی و منافع اقتصادی در برابر یک رژیم به مبارزه می پردازند.جریان های اپوزیسیونی به مبارزه غیر قهر آمیز و یا خشونت آمیز و براندازانه می پردازند.   

7- اصلاح طلب: افرادی که خواهان تغییرات و اصلاح امور جامعه بر اساس اصول و ارزشهای دینی یا مصلحت اندیشی عقلانی ، عرف جدید و تحولات روزگارند.

8- اصول گرا: به کسانی اطلاق می شود که علاوه بر پایبندی به اصول ، ارزشها و احکام شریعت ، اصرار بر اجرای همان اصول بنیادی در جامعه دارند،اما متحجر یا منفعل نیستند.

 

9- جريان‌شناسي سياسي: شناخت مباني و خاستگاه فكري، سياسي،اعتقادي دسته‌اي از افراد، گروه‌ها و احزاب سياسي كه داراي ديدگاه‌ها، جهت‌گيري‌ها و مواضع و رفتار سياسي مشابه و نزديك به هم‌اند .

10-فرهنگ:در اصطلاح فرهنگ عبارت است از مجموعه ي زير ساخت‌هاي فکري جامعه(مفروضات اساسي)، باورها و اعتقادات، فن‌آوري(مصنوعات)، هنجارها، شيوه و الگوهاي زندگي در يک جامعه.

11- سياست: سياست را در اصطلاح به معاني گوناگوني اطلاق کرده اند؛ از جمله: علم کسب و حفظ قدرت، علم و هنر رهبري يک دولت، نوع روش اداره يا بهبود امور شخصي يا اجتماعي؛ علم فرمانروايي دولتها؛ فن حکومت کردن دولت و رهبري روابط آن با ساير دولتها؛ بررسي کارکردهاي حکومت يا دولت و مديريت امور عمومي و احزاب سياسي.

 12- جريان‌شناسي: شناسايي جريان‌هاي موجود در جامعه و دسته‌بندي آنها براساس اصول، مباني، اهداف و خط مشي‌هاي مورد پذيرش را جريان‌شناسي گويند.

13- جريان فرهنگي: به گروهي اطلاق مي‌شود که گرايشهاي فرهنگي همگون و يا يکساني دارند و به سوي پديد آوردن يک خرده فرهنگ به پيش مي‌روند.

 همچنين، فضاي فکري که گروهي از افراد جامعه، بر اساس آن مي‌انديشند، سخن مي‌گويند و عمل مي‌کنند.

کارکردهای جریان های سیاسی

1- شناسایی و معرفی نخبگان و رهبران

2- کادر سازی

3- بسیج مردم

4- تشکیل دولت

5- مشروعیت به دولت ( مقبولیت)

6- کارگردانی قدرت در جامعه

7- حمایت و پشتیبانی از دولت

8- جهت دهی به افکار عمومی

9- حمایت و پشتیبانی از احزاب ، نهادها و تشکلهای وابسته به خود

10- ائتلاف با برخی از جریان های رقیب

11- از مشروعیت اندازی جریان رقیب

12- دفاع از دولت ، احزاب ، نهادها و تشکلهای وابسته به خود هنگام بحران های سیاسی ، اجتماعی، فرهنگی ، اقتصادی و نظامی 

 

 

کارکردهای جریان های سیاسی فرهنگی

الف) كاركردهاي مثبت

1- آموزش، تعمیق و گسترش آگاهی های سیاسی فرهنگی و شکل دهي به افکار عمومي

2- تربیت و کادر سازی نخبگان و رهبران سیاسی فرهنگی

3- بسیج مردم و مشارکت سیاسی فرهنگی توده‌ها در عرصه‌های اجتماعی

4-گسترش فضای  تضارب آرا، نقد و آزاد اندیشی، تکثراندیشه و رقابت فکری در جامعه

5- گفتمان سازی و طرح  و گسترش افکار و  ایده های جدید در عرصه سیاسی فرهنگی

6- تغيير و تحول در نسلها و جوامع 

کارکردهای جریان های سیاسی فرهنگی

ب) كاركردهاي منفي

   - تعصب و التزام به دیدگاههای جریانی خاص

   - بی توجهی به منافع  و مصالح ملی  کشور و عبور از خط قرمزهای سیاسی فرهنگی 

   - بهره گیری دشمن از جریان های سیاسی فرهنگی در تهاجم فرهنگی و جنگ نرم و برپایی فتنه های سیاسی فرهنگی در کشور

آسیب ها و کاستی های جریان شناسی

1-با رویکرد کلان جریان شناسی های موجود گروه شناسی است، تا جریان شناسی.

2- روش تحلیل جریان شناسی های موجود استقرایی و خرد است، نه قیاسی و کلان.

3-عمده جریان شناسی موجود، فاقد طراحی و مدل سازی است.   

ملاک های طبقه بندی جریانهای سیاسی فرهنگی

1)از لحاظ مواجهه با نظام:موافق (خودی) ومخالف ( غیر خودی)

2)از لحاظ نگاه اقتصادی:چپ و راست

3)از لحاظ نگاه سیاسی:اصلاح طلب و اصول گرا (انقلابی)

4)از لحاظ نگاه فرهنگی:سنتی و مدرن

5)رابطه انها با دین:مذهبی،غیر مذهبی،ضد مذهبی و شبه مذهبی

6)ازمنظر تمدنی:مقلدین تمدن غرب،معتقدین به انقلاب اسلامی،معتقدین به تلفیق

7)داشتن دغدغه دین با مدرنیته و نداشتن دغدغه

8)رویکرد به نظام:موافق ،مخالف ،محارب و معارض،خنثی و بی تفاوت

9)از لحاظ ایدئولوزی:اسلام گرا،ملی گرا،چپ،التقاط و سلطنت طلب

 

مدل‌سازي در صورت‌بندي و آرايش جريانات

در يک نگاه کلي در برخورد با مؤلفه دين ومذهب، پاسخ‌هاي جريان‌ها در چند مقوله دسته‌بندي مي‌گردد:

1- پذيرش دين ومذهب (جريان مذهبي)

2  - ناديده گرفتن و انکار مذهب ( جريان غيرمذهبي)

3- تعارض ومقابله با مذهب (جريان ضدمذهبي)

4- شبيه سازي به دين ومذهب ( جريان شبه مذهبي)

     مراد از دين ومذهب؛ توجه به مذهب و شريعت به عنوان راهنماي عمل اجتماعي است.

طبقهبندي کلی جريانات سياسي فرهنگي ايران

الف) جريان مذهبي: نيروهايي که با اعتقاد به دين، آن را مبناي عمل ورفتار خود قرار مي‌دهند. اگر چه در ميان جريان‌هاي مذهبي قرائت يکساني از نقش اجتماعي مذهب وجود ندارد. جريا ن‌هاي مذهبي در مواجهه با سؤالات و پرسش‌هايي همچون اهداف، جهت‌گيري‌ها و راه‌کارها و در واقع پيرامون قلمرو دين دو نظريه مطرح است:

 

1- جريان مذهبي حداکثري: قائل به جامعيت شريعت و کامل بودن و پاسخ‌گويي به همه نيازهاي مادي و معنوي انسان‌هاست. اگر چه درباره نقش و جايگاه مذهب در تعيين اهداف و پاسخ‌گويي به نيازهاي بشري در اين جريان  ديدگاه های متفاوتی وجود دارد.

2-جريان مذهبي حداقل گرا: اين جريان معتقدند که شريعت، اهداف و جهت‌گيري‌هاي کلان زندگي اين جهاني را ترسيم کرده، اما در خصوص راه‌کارهاي رسيدن به آن سخني نگفته است وآن را به عقل آدمي واگذار کرده است. اين گروه که جايگاه مذهب را تنها در تعيين اهداف کلان معين مي‌کنند، عملاً مشابهت‌هاي زيادي با نئومدرنيست‌هادارند.

ب) جريان شبه مذهبي: اين دسته از جريانات و نحله‌ها، شباهت‌هايي به مذهب دارند اما مذهب آنها يا فرقه‌سازي از سوي استعمارگران و قدرت‌هاي غربي در جهت مقابله با مذاهب اصيل بوده و يا مروج جريان‌هاي شبه عرفان‌گراي سنتي يا مدرن و امثالهم مي‌باشند.

ج) جريان غيرمذهبي: جريان‌هايي که در انديشه وتفکر، رفتار وعمل به مذهب اعتقاد وباور ندارند. اين جريان‌ به نقش مذهب در اداره جامعه قائل نيست   گرايشاتي ملي‌گرايانه، قوم گرايانه، باستان‌گرا و سکولار دارد .

د) جريان ضدمذهبي: جريان‌هايي که علاوه بر نفي و انکار دين ومذهب، در صدد مقابله و محاربه با دين و مذهب، دين‌مداران و حاکميت ديني‌اند. اين جريان   بشدت عناد ودشمني خود را در براندازي دين وحاکميت ديني در دستور کارخود دارد .

1-گروه میرسلیم در کتاب  جریان‌شناسی فرهنگی بعد از انقلاب اسلامي: مدل‌سازی از منظر ایدئولوژِی جریان ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2- آیت مظفری(قنبری) در کتاب جریان‌ شناسی سیاسی ایران معاصر: رویکرد ایدئولوژِی جریان ها

3- محمد قوچانی در کتاب یقه سفیدها : مدل‌سازی از منظر جامعه‌شناسی تفکر

جریان شناسی از منظر جامعه شناسی تفکر 

 

4 - علی دارابی در کتاب جریان شناسی سیاسی ایران: مدل‌سازی از منظرایدئولوژی جریان ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5) مدل‌سازی بر اساس نظام سياسي:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6- عبدالحسین خسروپناه در کتاب جریان شناسی فکری ایران معاصر:

مدل سازی بر اساس دغدغه مدرنیته و رابطه آن با شرق و دین و همچنین علل عقب ماندگی جهان اسلام

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7- عبدالحسین خسروپناه در کتاب جریان شناسی فکری ایران معاصر:

مدل سازی بر اساس دغدغه مدرنیته و رابطه آن با شرق و دین و همچنین علل عقب ماندگی جهان اسلام

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7- صادق کوشکی: مدل‌سازی از منظر  تمدنی 

جریان شناسی از منظر تمدنی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

8- حسین عبداللهی فر: مدل‌سازی از منظر  نظام سیاسی 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم اسفند 1392ساعت 15:6  توسط اکبر غفوری  | 

جزوه جریان شناسی

ضرورت جريان شناسي

1- نقش آفرینی جريان ها در تحولات کشور.

2- شناخت جريان های خودی از غیر خودی.

3- اتخاذ موضعي مناسب نسبت به جريانهاي متفاوت.

4- ظرفيت سازي، بصيرت افزايي و عمق بخشي به يک جريان.

 

دو هدف محتوایی جریان شناسی

1-تحليل وضعیت: بررسی و مطالعه مبانی  و رصد و برآورد جريانات، به منظور ارتقای شناخت و قدرت تشخیص.

2-نحوه مواجهه و تعیین وضعیت: تعیین چه باید کردها و مشخص کردن وظیفه  و تکلیف در عرصه عمل و رفتار فردی و اجتماعی.

ضرورت و انگيزه شناخت جريانات

1-تشخيص درست و به موقع جريانات و تفكيك و تمايز خودي از غيرخودي، دوست از دشمن، با ملاك‌هاي ديني و انقلابي در وزن‌كشي‌هاي سياسي و عدم اشتباه در تشخيص صحيح و به‌موقع آنان، با توجه به چهره‌آرايي جريان‌هاي باطل و غير خودي .

2- تعيين نوع مواجهه وموضع‌گيري مناسب در برخورد با جريانات سياسي براساس رسالت پاسداري از انقلاب و نظام اسلامي: اگر در يک نگاه کلي جريانات گوناگون را به سه جريان حق، باطل و فتنه(ابهام) دسته بندي نماييم، برخورد و مو ضع ما نسبت به اين جريانها متفاوت خواهد بود.

3- ظرفيت‌سازي و کارآمد سازي از نيروهاي مدافع انقلاب در مقابله با تهديدات سخت، نيمه سخت و نرم فراروي نظام جمهوري اسلامي ايران.

4- توسعه و تعميق انقلاب اسلامي و ضرورت عمق بخشي داخلي انقلاب اسلامي با مهندسي فرهنگي - سياسي افکار عمومي.

مفهوم شناسي:

1- جريان: جریان در فرهنگ انگلیسی برابر واژگانی چون:current ، Stream، circulation، conduct، course ، movement  است.

•             دو مفهوم Current و movement شباهت های زیادی به جریان دارند با این تفاوت که اصطلاح Current بیشتر برای اندیشه استفاده می شود و واژه movement در حوزه های اجتماعی و سیاسی کاربرد دارد. امروزه اصطلاح هاي ديگري همچون study  بیشتراستفاده می مفاهیم ذکر شده در علوم اجتماعي کاربرد دارند اما مفاهيم نظري نيستند که ما را به عمقِ يک انديشه رهنمون شوند.

•         جريان‌شناسي معادلي در زبان لاتين به معنايي که در ايران در ميان دانشگاهيان رواج يافته، ندارد اما نظاير بسياري در علوم و مکاتب فکري ديگر دارد.

•          با ترجمه واژه به واژه نمي‌توانيم مفاهيمِ متناظر با جريان‌شناسي را در ديگر حوزه‌هاي فكري مورد بررسي قرار داد بلکه بايد به جاي لفظ به معناي جريان‌شناسي و پايه‌هاي معرفتي آن متوسل شويم.

•         مفهوم شناسي:

•         1- کاربردهای مفهوم جريان:

 

مفهوم شناسي:

1- جريان:   يك طيف گسترده فكري، اعتقادي، سياسي ویا مجموعه ای از نخبگان و نظريه‌پردازان كه داراي اهداف و فكر واحد يا مشابه ‌باشند  .

 2- جریان فکری سیاسی: حرکتی اعتقادی با جهت گیری به سوی کسب قدرت در جامعه که در درون خود گروههای ذی نفوذ ، فشار ، احزاب ، نهادها ، سازمانها ، انجمن ها ، جناح ها و حتی جبهه های فکری – سیاسی را داراست.

مفهوم شناسي:


3- جبهه فکری سیاسی: متشکل از چند حزب است که با توجه به شخصیت یا هدف مشترک ، متحد شده و برای رسیدن به مقصود به مبارزه می پردازد.    

    4- جناح های فکری سیاسی: گرایش هایی که در داخل یک دستگاه سیاسی ( اعم از حزب ، جبهه ، جریان ) در برابر هم وجود دارد.(جناح= طیف یا لایه)

    5-حزب: گردهمایی افرادی است با ایده و هدف مشترک به منظور دستیابی به قدرت.

   (شرایط لازم برای حزب:توافق بر سر اصول بنیادی، وجود تشکیلات مرکزی ، وجود شعبات ، پشتیبانی مردم، کوشش برای دست یافتن به قدرت)

مفهوم شناسي:

1- جريان: 

    الف- روند شكل گيري يك ايده و نظر و سير تطور تاريخي  و آثار آن در عرصه اجتماعي است.

    ب- تشكل، جمعيت و گروه اجتماعي معيني كه علاوه برمباني فكري، از نوعي رفتار وي‍‍ژه اجتماعي برخوردار است.

     -وي‍ژگي ها و خصوصيات يك جريان:

1- منظومه ای از يك اندیشه و مكتب فكري 

2- سير پيوسته‌ و فرآیندی آن  

3- تشکل اجتماعي (رفتار و آثار  اجتماعي گروههاي انساني) 

1-جریان:  مفهوم جريان براي بررسي سير پيوسته‌ يك پديده در مطالعات علوم اجتماعي كاربرد دارد.

 فرایند شکل گیری یک اندیشه با توجه به مبانی فکری و بررسی آثار اجتماعی آن است.

 2-شناسی: مترادف «لوجي logy   » و پسوندي است به معناي مطالعه يا علم.

مفهوم شناسي:

2- جريان‌شناسي :

- شناخت روند شكل گيري يك ايده و نظر و سير تطور تاريخي  و آثار آن در عرصه اجتماعي است.

 - شناخت ایده دسته‌اي از گروه‌های اجتماعی كه داراي ديدگاه‌ها، جهت‌گيري‌ها و مواضع و

رفتار اجتماعی همگون و يا يكسانى می باشند .

-           ابعاد جریان شناسی:  پنج حوزه فکری، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی ،اقتصادی.

-         3- جريان فرهنگى:

-         گروهى اجتماعى كه گرايش‌هاى فرهنگى همگون دارند و به سوى پديد آوردن يك خرده فرهنگ پيش مى روند.

-         4- جريان سیاسی:

-         شناخت مباني، خاستگاه فکري و سياسي دسته اي از گروهها و احزاب که داراي ديدگاهها، جهت گيريها و مواضع و رفتار سیاسی مشابه و نزديک به هم می باشند.

-         مفهوم شناسي:

-         5-فرهنگ : مجموعه ای از نمادها،آگاهی‌ها، ارزش‌ها، باورها و جهان‌بینی که بر انسان‌ها ، گروهها و جریان‌های اجتماعی حاکم است و در عرصه‌های مختلف زندگی آنان تجلی می‌گردد.  

-         6- مدل سازی: تصوری از اجزا یک پدیده و نحوه ارتباط آنها با یکدیگر به صورتی نظام مند .

-              دسته بندی و طبقه بندی یک پدیده بر اساس ملاک یا ملاک هایی جهت تجزیه و تحلیل درست آن.

-         7- مدل سازی جریان شناسی فرهنگی: دسته بندی و طبقه بندی جریان های  سیاسی فرهنگی  کشور بر اساس ملاک یا ملاک هایی جهت تجزیه و تحلیل درست آنها.

مفهوم شناسي:

8-  جریان سازی: اقداماتی که  از طریق آن بتوان گروهی از  نخبگان را در یک سیستم تقویت و یا تضعیف کرد.

9-  مکتب: مجموعه ای که در ابتدا به تفسیر انسان و جهان می پردازد و سپس بایدها و نبایدهای انسانی را مشخص و معین می سازد.

     -مکتب مجموعه جهان بینی و ایدئولوژی(یک نظام ارزشی برای زیستن و چگونه زیستن )یک انسان می باشد.

10- گروه اجتماعی: تعدادی از انسان ها که با یکدیگر روابط متقابل داشته، و از عضویت خود در یک جمع که اعضای آن از یکدیگر انتظار اعمال و رفتار مشترکی دارند، آگاهند.

11-جبهه : اتحاد چند گروه برای رسیدن به یک هدف مشترک

12- جناح و طیف: گرایش هایی که در داخل یک جبهه یا جریان با ترکیبی از گروه های مختلف بوده و اختلاف فکری چندانی ندارند اما از حیث جنس و طبقه نیروهای تحت پوشش متفاوت اند.

13- گفتمان : درلغت به معنای سخن یا گفتار است.

    مجموعه‌اي از مفاهيم و رفتارهاي سياسي و اجتماعي كه با يكديگر سنخيت داشته و در يك برهه‌اي از زمان غالب بر فضاي فكري جامعه باشد.

6- اپوزیسیون: به احزاب ، گروهها و جریان های مخالف یک نظام سیاسی و یا ضد انقلاب اطلاق می شود. اپوزیسیون به دلیل تضادهای ایدئولوژیک ، سیاسی و منافع اقتصادی در برابر یک رژیم به مبارزه می پردازند.جریان های اپوزیسیونی به مبارزه غیر قهر آمیز و یا خشونت آمیز و براندازانه می پردازند.   

7- اصلاح طلب: افرادی که خواهان تغییرات و اصلاح امور جامعه بر اساس اصول و ارزشهای دینی یا مصلحت اندیشی عقلانی ، عرف جدید و تحولات روزگارند.

8- اصول گرا: به کسانی اطلاق می شود که علاوه بر پایبندی به اصول ، ارزشها و احکام شریعت ، اصرار بر اجرای همان اصول بنیادی در جامعه دارند،اما متحجر یا منفعل نیستند.

 

9- جريان‌شناسي سياسي: شناخت مباني و خاستگاه فكري، سياسي،اعتقادي دسته‌اي از افراد، گروه‌ها و احزاب سياسي كه داراي ديدگاه‌ها، جهت‌گيري‌ها و مواضع و رفتار سياسي مشابه و نزديك به هم‌اند .

10-فرهنگ:در اصطلاح فرهنگ عبارت است از مجموعه ي زير ساخت‌هاي فکري جامعه(مفروضات اساسي)، باورها و اعتقادات، فن‌آوري(مصنوعات)، هنجارها، شيوه و الگوهاي زندگي در يک جامعه.

11- سياست: سياست را در اصطلاح به معاني گوناگوني اطلاق کرده اند؛ از جمله: علم کسب و حفظ قدرت، علم و هنر رهبري يک دولت، نوع روش اداره يا بهبود امور شخصي يا اجتماعي؛ علم فرمانروايي دولتها؛ فن حکومت کردن دولت و رهبري روابط آن با ساير دولتها؛ بررسي کارکردهاي حکومت يا دولت و مديريت امور عمومي و احزاب سياسي.

 12- جريان‌شناسي: شناسايي جريان‌هاي موجود در جامعه و دسته‌بندي آنها براساس اصول، مباني، اهداف و خط مشي‌هاي مورد پذيرش را جريان‌شناسي گويند.

13- جريان فرهنگي: به گروهي اطلاق مي‌شود که گرايشهاي فرهنگي همگون و يا يکساني دارند و به سوي پديد آوردن يک خرده فرهنگ به پيش مي‌روند.

 همچنين، فضاي فکري که گروهي از افراد جامعه، بر اساس آن مي‌انديشند، سخن مي‌گويند و عمل مي‌کنند.

کارکردهای جریان های سیاسی

1- شناسایی و معرفی نخبگان و رهبران

2- کادر سازی

3- بسیج مردم

4- تشکیل دولت

5- مشروعیت به دولت ( مقبولیت)

6- کارگردانی قدرت در جامعه

7- حمایت و پشتیبانی از دولت

8- جهت دهی به افکار عمومی

9- حمایت و پشتیبانی از احزاب ، نهادها و تشکلهای وابسته به خود

10- ائتلاف با برخی از جریان های رقیب

11- از مشروعیت اندازی جریان رقیب

12- دفاع از دولت ، احزاب ، نهادها و تشکلهای وابسته به خود هنگام بحران های سیاسی ، اجتماعی، فرهنگی ، اقتصادی و نظامی 

 

 

کارکردهای جریان های سیاسی فرهنگی

الف) كاركردهاي مثبت

1- آموزش، تعمیق و گسترش آگاهی های سیاسی فرهنگی و شکل دهي به افکار عمومي

2- تربیت و کادر سازی نخبگان و رهبران سیاسی فرهنگی

3- بسیج مردم و مشارکت سیاسی فرهنگی توده‌ها در عرصه‌های اجتماعی

4-گسترش فضای  تضارب آرا، نقد و آزاد اندیشی، تکثراندیشه و رقابت فکری در جامعه

5- گفتمان سازی و طرح  و گسترش افکار و  ایده های جدید در عرصه سیاسی فرهنگی

6- تغيير و تحول در نسلها و جوامع 

کارکردهای جریان های سیاسی فرهنگی

ب) كاركردهاي منفي

   - تعصب و التزام به دیدگاههای جریانی خاص

   - بی توجهی به منافع  و مصالح ملی  کشور و عبور از خط قرمزهای سیاسی فرهنگی 

   - بهره گیری دشمن از جریان های سیاسی فرهنگی در تهاجم فرهنگی و جنگ نرم و برپایی فتنه های سیاسی فرهنگی در کشور

آسیب ها و کاستی های جریان شناسی

1-با رویکرد کلان جریان شناسی های موجود گروه شناسی است، تا جریان شناسی.

2- روش تحلیل جریان شناسی های موجود استقرایی و خرد است، نه قیاسی و کلان.

3-عمده جریان شناسی موجود، فاقد طراحی و مدل سازی است.   

ملاک های طبقه بندی جریانهای سیاسی فرهنگی

1)از لحاظ مواجهه با نظام:موافق (خودی) ومخالف ( غیر خودی)

2)از لحاظ نگاه اقتصادی:چپ و راست

3)از لحاظ نگاه سیاسی:اصلاح طلب و اصول گرا (انقلابی)

4)از لحاظ نگاه فرهنگی:سنتی و مدرن

5)رابطه انها با دین:مذهبی،غیر مذهبی،ضد مذهبی و شبه مذهبی

6)ازمنظر تمدنی:مقلدین تمدن غرب،معتقدین به انقلاب اسلامی،معتقدین به تلفیق

7)داشتن دغدغه دین با مدرنیته و نداشتن دغدغه

8)رویکرد به نظام:موافق ،مخالف ،محارب و معارض،خنثی و بی تفاوت

9)از لحاظ ایدئولوزی:اسلام گرا،ملی گرا،چپ،التقاط و سلطنت طلب

 

مدل‌سازي در صورت‌بندي و آرايش جريانات

در يک نگاه کلي در برخورد با مؤلفه دين ومذهب، پاسخ‌هاي جريان‌ها در چند مقوله دسته‌بندي مي‌گردد:

1- پذيرش دين ومذهب (جريان مذهبي)

2  - ناديده گرفتن و انکار مذهب ( جريان غيرمذهبي)

3- تعارض ومقابله با مذهب (جريان ضدمذهبي)

4- شبيه سازي به دين ومذهب ( جريان شبه مذهبي)

     مراد از دين ومذهب؛ توجه به مذهب و شريعت به عنوان راهنماي عمل اجتماعي است.

طبقهبندي کلی جريانات سياسي فرهنگي ايران

الف) جريان مذهبي: نيروهايي که با اعتقاد به دين، آن را مبناي عمل ورفتار خود قرار مي‌دهند. اگر چه در ميان جريان‌هاي مذهبي قرائت يکساني از نقش اجتماعي مذهب وجود ندارد. جريا ن‌هاي مذهبي در مواجهه با سؤالات و پرسش‌هايي همچون اهداف، جهت‌گيري‌ها و راه‌کارها و در واقع پيرامون قلمرو دين دو نظريه مطرح است:

 

1- جريان مذهبي حداکثري: قائل به جامعيت شريعت و کامل بودن و پاسخ‌گويي به همه نيازهاي مادي و معنوي انسان‌هاست. اگر چه درباره نقش و جايگاه مذهب در تعيين اهداف و پاسخ‌گويي به نيازهاي بشري در اين جريان  ديدگاه های متفاوتی وجود دارد.

2-جريان مذهبي حداقل گرا: اين جريان معتقدند که شريعت، اهداف و جهت‌گيري‌هاي کلان زندگي اين جهاني را ترسيم کرده، اما در خصوص راه‌کارهاي رسيدن به آن سخني نگفته است وآن را به عقل آدمي واگذار کرده است. اين گروه که جايگاه مذهب را تنها در تعيين اهداف کلان معين مي‌کنند، عملاً مشابهت‌هاي زيادي با نئومدرنيست‌هادارند.

ب) جريان شبه مذهبي: اين دسته از جريانات و نحله‌ها، شباهت‌هايي به مذهب دارند اما مذهب آنها يا فرقه‌سازي از سوي استعمارگران و قدرت‌هاي غربي در جهت مقابله با مذاهب اصيل بوده و يا مروج جريان‌هاي شبه عرفان‌گراي سنتي يا مدرن و امثالهم مي‌باشند.

ج) جريان غيرمذهبي: جريان‌هايي که در انديشه وتفکر، رفتار وعمل به مذهب اعتقاد وباور ندارند. اين جريان‌ به نقش مذهب در اداره جامعه قائل نيست   گرايشاتي ملي‌گرايانه، قوم گرايانه، باستان‌گرا و سکولار دارد .

د) جريان ضدمذهبي: جريان‌هايي که علاوه بر نفي و انکار دين ومذهب، در صدد مقابله و محاربه با دين و مذهب، دين‌مداران و حاکميت ديني‌اند. اين جريان   بشدت عناد ودشمني خود را در براندازي دين وحاکميت ديني در دستور کارخود دارد .

1-گروه میرسلیم در کتاب  جریان‌شناسی فرهنگی بعد از انقلاب اسلامي: مدل‌سازی از منظر ایدئولوژِی جریان ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2- آیت مظفری(قنبری) در کتاب جریان‌ شناسی سیاسی ایران معاصر: رویکرد ایدئولوژِی جریان ها

3- محمد قوچانی در کتاب یقه سفیدها : مدل‌سازی از منظر جامعه‌شناسی تفکر

جریان شناسی از منظر جامعه شناسی تفکر 

 

4 - علی دارابی در کتاب جریان شناسی سیاسی ایران: مدل‌سازی از منظرایدئولوژی جریان ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5) مدل‌سازی بر اساس نظام سياسي:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6- عبدالحسین خسروپناه در کتاب جریان شناسی فکری ایران معاصر:

مدل سازی بر اساس دغدغه مدرنیته و رابطه آن با شرق و دین و همچنین علل عقب ماندگی جهان اسلام

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7- عبدالحسین خسروپناه در کتاب جریان شناسی فکری ایران معاصر:

مدل سازی بر اساس دغدغه مدرنیته و رابطه آن با شرق و دین و همچنین علل عقب ماندگی جهان اسلام

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7- صادق کوشکی: مدل‌سازی از منظر  تمدنی 

جریان شناسی از منظر تمدنی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

8- حسین عبداللهی فر: مدل‌سازی از منظر  نظام سیاسی 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم اسفند 1392ساعت 15:6  توسط اکبر غفوری  | 

جزوه جریان شناسی

ضرورت جريان شناسي

1- نقش آفرینی جريان ها در تحولات کشور.

2- شناخت جريان های خودی از غیر خودی.

3- اتخاذ موضعي مناسب نسبت به جريانهاي متفاوت.

4- ظرفيت سازي، بصيرت افزايي و عمق بخشي به يک جريان.

 

دو هدف محتوایی جریان شناسی

1-تحليل وضعیت: بررسی و مطالعه مبانی  و رصد و برآورد جريانات، به منظور ارتقای شناخت و قدرت تشخیص.

2-نحوه مواجهه و تعیین وضعیت: تعیین چه باید کردها و مشخص کردن وظیفه  و تکلیف در عرصه عمل و رفتار فردی و اجتماعی.

ضرورت و انگيزه شناخت جريانات

1-تشخيص درست و به موقع جريانات و تفكيك و تمايز خودي از غيرخودي، دوست از دشمن، با ملاك‌هاي ديني و انقلابي در وزن‌كشي‌هاي سياسي و عدم اشتباه در تشخيص صحيح و به‌موقع آنان، با توجه به چهره‌آرايي جريان‌هاي باطل و غير خودي .

2- تعيين نوع مواجهه وموضع‌گيري مناسب در برخورد با جريانات سياسي براساس رسالت پاسداري از انقلاب و نظام اسلامي: اگر در يک نگاه کلي جريانات گوناگون را به سه جريان حق، باطل و فتنه(ابهام) دسته بندي نماييم، برخورد و مو ضع ما نسبت به اين جريانها متفاوت خواهد بود.

3- ظرفيت‌سازي و کارآمد سازي از نيروهاي مدافع انقلاب در مقابله با تهديدات سخت، نيمه سخت و نرم فراروي نظام جمهوري اسلامي ايران.

4- توسعه و تعميق انقلاب اسلامي و ضرورت عمق بخشي داخلي انقلاب اسلامي با مهندسي فرهنگي - سياسي افکار عمومي.

مفهوم شناسي:

1- جريان: جریان در فرهنگ انگلیسی برابر واژگانی چون:current ، Stream، circulation، conduct، course ، movement  است.

•             دو مفهوم Current و movement شباهت های زیادی به جریان دارند با این تفاوت که اصطلاح Current بیشتر برای اندیشه استفاده می شود و واژه movement در حوزه های اجتماعی و سیاسی کاربرد دارد. امروزه اصطلاح هاي ديگري همچون study  بیشتراستفاده می مفاهیم ذکر شده در علوم اجتماعي کاربرد دارند اما مفاهيم نظري نيستند که ما را به عمقِ يک انديشه رهنمون شوند.

•         جريان‌شناسي معادلي در زبان لاتين به معنايي که در ايران در ميان دانشگاهيان رواج يافته، ندارد اما نظاير بسياري در علوم و مکاتب فکري ديگر دارد.

•          با ترجمه واژه به واژه نمي‌توانيم مفاهيمِ متناظر با جريان‌شناسي را در ديگر حوزه‌هاي فكري مورد بررسي قرار داد بلکه بايد به جاي لفظ به معناي جريان‌شناسي و پايه‌هاي معرفتي آن متوسل شويم.

•         مفهوم شناسي:

•         1- کاربردهای مفهوم جريان:

 

مفهوم شناسي:

1- جريان:   يك طيف گسترده فكري، اعتقادي، سياسي ویا مجموعه ای از نخبگان و نظريه‌پردازان كه داراي اهداف و فكر واحد يا مشابه ‌باشند  .

 2- جریان فکری سیاسی: حرکتی اعتقادی با جهت گیری به سوی کسب قدرت در جامعه که در درون خود گروههای ذی نفوذ ، فشار ، احزاب ، نهادها ، سازمانها ، انجمن ها ، جناح ها و حتی جبهه های فکری – سیاسی را داراست.

مفهوم شناسي:


3- جبهه فکری سیاسی: متشکل از چند حزب است که با توجه به شخصیت یا هدف مشترک ، متحد شده و برای رسیدن به مقصود به مبارزه می پردازد.    

    4- جناح های فکری سیاسی: گرایش هایی که در داخل یک دستگاه سیاسی ( اعم از حزب ، جبهه ، جریان ) در برابر هم وجود دارد.(جناح= طیف یا لایه)

    5-حزب: گردهمایی افرادی است با ایده و هدف مشترک به منظور دستیابی به قدرت.

   (شرایط لازم برای حزب:توافق بر سر اصول بنیادی، وجود تشکیلات مرکزی ، وجود شعبات ، پشتیبانی مردم، کوشش برای دست یافتن به قدرت)

مفهوم شناسي:

1- جريان: 

    الف- روند شكل گيري يك ايده و نظر و سير تطور تاريخي  و آثار آن در عرصه اجتماعي است.

    ب- تشكل، جمعيت و گروه اجتماعي معيني كه علاوه برمباني فكري، از نوعي رفتار وي‍‍ژه اجتماعي برخوردار است.

     -وي‍ژگي ها و خصوصيات يك جريان:

1- منظومه ای از يك اندیشه و مكتب فكري 

2- سير پيوسته‌ و فرآیندی آن  

3- تشکل اجتماعي (رفتار و آثار  اجتماعي گروههاي انساني) 

1-جریان:  مفهوم جريان براي بررسي سير پيوسته‌ يك پديده در مطالعات علوم اجتماعي كاربرد دارد.

 فرایند شکل گیری یک اندیشه با توجه به مبانی فکری و بررسی آثار اجتماعی آن است.

 2-شناسی: مترادف «لوجي logy   » و پسوندي است به معناي مطالعه يا علم.

مفهوم شناسي:

2- جريان‌شناسي :

- شناخت روند شكل گيري يك ايده و نظر و سير تطور تاريخي  و آثار آن در عرصه اجتماعي است.

 - شناخت ایده دسته‌اي از گروه‌های اجتماعی كه داراي ديدگاه‌ها، جهت‌گيري‌ها و مواضع و

رفتار اجتماعی همگون و يا يكسانى می باشند .

-           ابعاد جریان شناسی:  پنج حوزه فکری، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی ،اقتصادی.

-         3- جريان فرهنگى:

-         گروهى اجتماعى كه گرايش‌هاى فرهنگى همگون دارند و به سوى پديد آوردن يك خرده فرهنگ پيش مى روند.

-         4- جريان سیاسی:

-         شناخت مباني، خاستگاه فکري و سياسي دسته اي از گروهها و احزاب که داراي ديدگاهها، جهت گيريها و مواضع و رفتار سیاسی مشابه و نزديک به هم می باشند.

-         مفهوم شناسي:

-         5-فرهنگ : مجموعه ای از نمادها،آگاهی‌ها، ارزش‌ها، باورها و جهان‌بینی که بر انسان‌ها ، گروهها و جریان‌های اجتماعی حاکم است و در عرصه‌های مختلف زندگی آنان تجلی می‌گردد.  

-         6- مدل سازی: تصوری از اجزا یک پدیده و نحوه ارتباط آنها با یکدیگر به صورتی نظام مند .

-              دسته بندی و طبقه بندی یک پدیده بر اساس ملاک یا ملاک هایی جهت تجزیه و تحلیل درست آن.

-         7- مدل سازی جریان شناسی فرهنگی: دسته بندی و طبقه بندی جریان های  سیاسی فرهنگی  کشور بر اساس ملاک یا ملاک هایی جهت تجزیه و تحلیل درست آنها.

مفهوم شناسي:

8-  جریان سازی: اقداماتی که  از طریق آن بتوان گروهی از  نخبگان را در یک سیستم تقویت و یا تضعیف کرد.

9-  مکتب: مجموعه ای که در ابتدا به تفسیر انسان و جهان می پردازد و سپس بایدها و نبایدهای انسانی را مشخص و معین می سازد.

     -مکتب مجموعه جهان بینی و ایدئولوژی(یک نظام ارزشی برای زیستن و چگونه زیستن )یک انسان می باشد.

10- گروه اجتماعی: تعدادی از انسان ها که با یکدیگر روابط متقابل داشته، و از عضویت خود در یک جمع که اعضای آن از یکدیگر انتظار اعمال و رفتار مشترکی دارند، آگاهند.

11-جبهه : اتحاد چند گروه برای رسیدن به یک هدف مشترک

12- جناح و طیف: گرایش هایی که در داخل یک جبهه یا جریان با ترکیبی از گروه های مختلف بوده و اختلاف فکری چندانی ندارند اما از حیث جنس و طبقه نیروهای تحت پوشش متفاوت اند.

13- گفتمان : درلغت به معنای سخن یا گفتار است.

    مجموعه‌اي از مفاهيم و رفتارهاي سياسي و اجتماعي كه با يكديگر سنخيت داشته و در يك برهه‌اي از زمان غالب بر فضاي فكري جامعه باشد.

6- اپوزیسیون: به احزاب ، گروهها و جریان های مخالف یک نظام سیاسی و یا ضد انقلاب اطلاق می شود. اپوزیسیون به دلیل تضادهای ایدئولوژیک ، سیاسی و منافع اقتصادی در برابر یک رژیم به مبارزه می پردازند.جریان های اپوزیسیونی به مبارزه غیر قهر آمیز و یا خشونت آمیز و براندازانه می پردازند.   

7- اصلاح طلب: افرادی که خواهان تغییرات و اصلاح امور جامعه بر اساس اصول و ارزشهای دینی یا مصلحت اندیشی عقلانی ، عرف جدید و تحولات روزگارند.

8- اصول گرا: به کسانی اطلاق می شود که علاوه بر پایبندی به اصول ، ارزشها و احکام شریعت ، اصرار بر اجرای همان اصول بنیادی در جامعه دارند،اما متحجر یا منفعل نیستند.

 

9- جريان‌شناسي سياسي: شناخت مباني و خاستگاه فكري، سياسي،اعتقادي دسته‌اي از افراد، گروه‌ها و احزاب سياسي كه داراي ديدگاه‌ها، جهت‌گيري‌ها و مواضع و رفتار سياسي مشابه و نزديك به هم‌اند .

10-فرهنگ:در اصطلاح فرهنگ عبارت است از مجموعه ي زير ساخت‌هاي فکري جامعه(مفروضات اساسي)، باورها و اعتقادات، فن‌آوري(مصنوعات)، هنجارها، شيوه و الگوهاي زندگي در يک جامعه.

11- سياست: سياست را در اصطلاح به معاني گوناگوني اطلاق کرده اند؛ از جمله: علم کسب و حفظ قدرت، علم و هنر رهبري يک دولت، نوع روش اداره يا بهبود امور شخصي يا اجتماعي؛ علم فرمانروايي دولتها؛ فن حکومت کردن دولت و رهبري روابط آن با ساير دولتها؛ بررسي کارکردهاي حکومت يا دولت و مديريت امور عمومي و احزاب سياسي.

 12- جريان‌شناسي: شناسايي جريان‌هاي موجود در جامعه و دسته‌بندي آنها براساس اصول، مباني، اهداف و خط مشي‌هاي مورد پذيرش را جريان‌شناسي گويند.

13- جريان فرهنگي: به گروهي اطلاق مي‌شود که گرايشهاي فرهنگي همگون و يا يکساني دارند و به سوي پديد آوردن يک خرده فرهنگ به پيش مي‌روند.

 همچنين، فضاي فکري که گروهي از افراد جامعه، بر اساس آن مي‌انديشند، سخن مي‌گويند و عمل مي‌کنند.

کارکردهای جریان های سیاسی

1- شناسایی و معرفی نخبگان و رهبران

2- کادر سازی

3- بسیج مردم

4- تشکیل دولت

5- مشروعیت به دولت ( مقبولیت)

6- کارگردانی قدرت در جامعه

7- حمایت و پشتیبانی از دولت

8- جهت دهی به افکار عمومی

9- حمایت و پشتیبانی از احزاب ، نهادها و تشکلهای وابسته به خود

10- ائتلاف با برخی از جریان های رقیب

11- از مشروعیت اندازی جریان رقیب

12- دفاع از دولت ، احزاب ، نهادها و تشکلهای وابسته به خود هنگام بحران های سیاسی ، اجتماعی، فرهنگی ، اقتصادی و نظامی 

 

 

کارکردهای جریان های سیاسی فرهنگی

الف) كاركردهاي مثبت

1- آموزش، تعمیق و گسترش آگاهی های سیاسی فرهنگی و شکل دهي به افکار عمومي

2- تربیت و کادر سازی نخبگان و رهبران سیاسی فرهنگی

3- بسیج مردم و مشارکت سیاسی فرهنگی توده‌ها در عرصه‌های اجتماعی

4-گسترش فضای  تضارب آرا، نقد و آزاد اندیشی، تکثراندیشه و رقابت فکری در جامعه

5- گفتمان سازی و طرح  و گسترش افکار و  ایده های جدید در عرصه سیاسی فرهنگی

6- تغيير و تحول در نسلها و جوامع 

کارکردهای جریان های سیاسی فرهنگی

ب) كاركردهاي منفي

   - تعصب و التزام به دیدگاههای جریانی خاص

   - بی توجهی به منافع  و مصالح ملی  کشور و عبور از خط قرمزهای سیاسی فرهنگی 

   - بهره گیری دشمن از جریان های سیاسی فرهنگی در تهاجم فرهنگی و جنگ نرم و برپایی فتنه های سیاسی فرهنگی در کشور

آسیب ها و کاستی های جریان شناسی

1-با رویکرد کلان جریان شناسی های موجود گروه شناسی است، تا جریان شناسی.

2- روش تحلیل جریان شناسی های موجود استقرایی و خرد است، نه قیاسی و کلان.

3-عمده جریان شناسی موجود، فاقد طراحی و مدل سازی است.   

ملاک های طبقه بندی جریانهای سیاسی فرهنگی

1)از لحاظ مواجهه با نظام:موافق (خودی) ومخالف ( غیر خودی)

2)از لحاظ نگاه اقتصادی:چپ و راست

3)از لحاظ نگاه سیاسی:اصلاح طلب و اصول گرا (انقلابی)

4)از لحاظ نگاه فرهنگی:سنتی و مدرن

5)رابطه انها با دین:مذهبی،غیر مذهبی،ضد مذهبی و شبه مذهبی

6)ازمنظر تمدنی:مقلدین تمدن غرب،معتقدین به انقلاب اسلامی،معتقدین به تلفیق

7)داشتن دغدغه دین با مدرنیته و نداشتن دغدغه

8)رویکرد به نظام:موافق ،مخالف ،محارب و معارض،خنثی و بی تفاوت

9)از لحاظ ایدئولوزی:اسلام گرا،ملی گرا،چپ،التقاط و سلطنت طلب

 

مدل‌سازي در صورت‌بندي و آرايش جريانات

در يک نگاه کلي در برخورد با مؤلفه دين ومذهب، پاسخ‌هاي جريان‌ها در چند مقوله دسته‌بندي مي‌گردد:

1- پذيرش دين ومذهب (جريان مذهبي)

2  - ناديده گرفتن و انکار مذهب ( جريان غيرمذهبي)

3- تعارض ومقابله با مذهب (جريان ضدمذهبي)

4- شبيه سازي به دين ومذهب ( جريان شبه مذهبي)

     مراد از دين ومذهب؛ توجه به مذهب و شريعت به عنوان راهنماي عمل اجتماعي است.

طبقهبندي کلی جريانات سياسي فرهنگي ايران

الف) جريان مذهبي: نيروهايي که با اعتقاد به دين، آن را مبناي عمل ورفتار خود قرار مي‌دهند. اگر چه در ميان جريان‌هاي مذهبي قرائت يکساني از نقش اجتماعي مذهب وجود ندارد. جريا ن‌هاي مذهبي در مواجهه با سؤالات و پرسش‌هايي همچون اهداف، جهت‌گيري‌ها و راه‌کارها و در واقع پيرامون قلمرو دين دو نظريه مطرح است:

 

1- جريان مذهبي حداکثري: قائل به جامعيت شريعت و کامل بودن و پاسخ‌گويي به همه نيازهاي مادي و معنوي انسان‌هاست. اگر چه درباره نقش و جايگاه مذهب در تعيين اهداف و پاسخ‌گويي به نيازهاي بشري در اين جريان  ديدگاه های متفاوتی وجود دارد.

2-جريان مذهبي حداقل گرا: اين جريان معتقدند که شريعت، اهداف و جهت‌گيري‌هاي کلان زندگي اين جهاني را ترسيم کرده، اما در خصوص راه‌کارهاي رسيدن به آن سخني نگفته است وآن را به عقل آدمي واگذار کرده است. اين گروه که جايگاه مذهب را تنها در تعيين اهداف کلان معين مي‌کنند، عملاً مشابهت‌هاي زيادي با نئومدرنيست‌هادارند.

ب) جريان شبه مذهبي: اين دسته از جريانات و نحله‌ها، شباهت‌هايي به مذهب دارند اما مذهب آنها يا فرقه‌سازي از سوي استعمارگران و قدرت‌هاي غربي در جهت مقابله با مذاهب اصيل بوده و يا مروج جريان‌هاي شبه عرفان‌گراي سنتي يا مدرن و امثالهم مي‌باشند.

ج) جريان غيرمذهبي: جريان‌هايي که در انديشه وتفکر، رفتار وعمل به مذهب اعتقاد وباور ندارند. اين جريان‌ به نقش مذهب در اداره جامعه قائل نيست   گرايشاتي ملي‌گرايانه، قوم گرايانه، باستان‌گرا و سکولار دارد .

د) جريان ضدمذهبي: جريان‌هايي که علاوه بر نفي و انکار دين ومذهب، در صدد مقابله و محاربه با دين و مذهب، دين‌مداران و حاکميت ديني‌اند. اين جريان   بشدت عناد ودشمني خود را در براندازي دين وحاکميت ديني در دستور کارخود دارد .

1-گروه میرسلیم در کتاب  جریان‌شناسی فرهنگی بعد از انقلاب اسلامي: مدل‌سازی از منظر ایدئولوژِی جریان ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2- آیت مظفری(قنبری) در کتاب جریان‌ شناسی سیاسی ایران معاصر: رویکرد ایدئولوژِی جریان ها

3- محمد قوچانی در کتاب یقه سفیدها : مدل‌سازی از منظر جامعه‌شناسی تفکر

جریان شناسی از منظر جامعه شناسی تفکر 

 

4 - علی دارابی در کتاب جریان شناسی سیاسی ایران: مدل‌سازی از منظرایدئولوژی جریان ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5) مدل‌سازی بر اساس نظام سياسي:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6- عبدالحسین خسروپناه در کتاب جریان شناسی فکری ایران معاصر:

مدل سازی بر اساس دغدغه مدرنیته و رابطه آن با شرق و دین و همچنین علل عقب ماندگی جهان اسلام

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7- عبدالحسین خسروپناه در کتاب جریان شناسی فکری ایران معاصر:

مدل سازی بر اساس دغدغه مدرنیته و رابطه آن با شرق و دین و همچنین علل عقب ماندگی جهان اسلام

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7- صادق کوشکی: مدل‌سازی از منظر  تمدنی 

جریان شناسی از منظر تمدنی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

8- حسین عبداللهی فر: مدل‌سازی از منظر  نظام سیاسی 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم اسفند 1392ساعت 15:6  توسط اکبر غفوری  | 

جزوه جریان شناسی

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم اسفند 1392ساعت 15:4  توسط اکبر غفوری  | 

الف ـ بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان

انقلاب اسلامی بر مسلمانانی كه پیرو مكتب اهل بیت بودند ـ شیعیان جهان ـ تأثیر فوق العاده و شگفتی گذاشت. می توان ادعا كرد جایگاه شیعیان جهان را از حاشیه به مركز ثقل تحولات جهان اسلام منتقل كرد. شیعیانی كه در طول چند قرن همواره در اقلیت و آماج حملات شدید تبلیغاتی، به ویژه توسط حكام و خلفای بلاد اسلامی، بودند و با تكیه بر اصل تقیه حتی از بروز اندیشه های خود هراس داشتند، با این پیروزی جانی دوباره گرفتند و در صف اوّل مبارزه با امپریالیسم و استكبار ایستادند.

شرق شناسان و اسلام شناسان غربی كه تا این زمان توجه چندانی به مكتب تشیع نداشتند و اسلام را از دریچه اكثریت می دیدند و مطالعات و تحقیقات خود را بیشتر بر پایه شناخت اسلام از دیدگاه اهل سنت و جماعت قرار داده بودند، ناگهان متوجه این غفلت بزرگ شدند و احساس كردند در شناخت مكتب تشیع دچار ابهام شدیدی اند. در همین راستا بود كه مسیر تحقیقات خود را تغییر دادند و با تشكیل كنفرانسها و سمینارهای مختلف و متعدد و انتشار مقالات و كتب گوناگون تلاش وسیعی را برای شناخت بهتر این مكتب آغاز كردند.

به جرأت می توان ادعا كرد كه شناخت اسلام از دید غیرمسلمانان كه قبلاً معطوف به شناخت تعالیم اسلامی با تعبیر اهل سنت و جماعت بود، تحول اساسی پیدا كرد و گرایش به درك اسلام از دید مكتب تشیع بیشتر شد. اگر چه آمار دقیقی در دسترس نیست؛ اطلاعات موجود گویای این واقعیت است كه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تعداد كسانی كه از دریچه مكتب اهل بیت به دین اسلام گرویده اند، به طور چشمگیری افزایش یافته است؛ در حالی كه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی صرفا كسانی اسلام را از این مسیر انتخاب می كردند كه در اثر آشنایی و برخورد تصادفی با ایرانیها یا شیعیان تحت تأثیر قرار می گرفتند.

این امر حتی در مورد تغییر مكتب از مكاتب چهارگانه اهل سنت به مكتب جعفری هم صدق می­كند بدین معنا كه شمار قابل توجهی از اهل سنت در اثر پیروزی انقلاب اسلامی علاقه جدی به شناخت واقعیتهای مكتب تشیع پیدا كردند و به دنبال یافتن رموز و ساز و كاری بودند كه در اثر آنها انقلاب اسلامی به پیروزی رسید و توانست نظامی را تأسیس كند كه در آن ارزشهای اسلامی حاكم باشد. طبق اطلاعات به دست آمده، تنها در نیجریه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، بیش از ده میلیون نفر به پیروان مكتب تشیع افزوده شده است. در بسیاری از جوامع اسلامی همچون مالزی، اندونزی در خاور دور هم كه قبل از پیروزی انقلاب نامی و اثری از مكتب تشیع دیده نمی شد، به تدریج اقلیت شیعه شكل گرفت و جایگاه مطلوبی میان مكتبهای مختلف اسلامی پیدا كرد.
از همه مهم تر تأثیر و بازتاب عظیمی بود كه انقلاب اسلامی میان شیعیان لبنان به وجود آورد و آنها را كه با وجود داشتن اكثریت نسبی، در شرایط سیاسی و اجتماعی اسفناكی به سر می بردند، ناگهان بیدار كرد و از آنها كه جامعه لبنان به عنوان محرومین شناخته می شدند، بمبهای متحركی ساخت كه توانستند در برابر اشغالگران، در مدت كوتاهی، پنج قدرت بزرگ غربی را بدون دادن كوچك ترین امتیازی وادار به فرار از این كشور بنمایند و امروز در حقیقت حزب اللّه لبنان به عنوان نماد خارجی بازتاب انقلاب اسلامی چون ستاره ای می درخشد. لبنان نه تنها كانال حضور انقلاب اسلامی در كل جهان عرب است، بلكه مهم ترین كانال برای تاثیر بر مسئله قدس، فلسطین و منازعه اعراب و اسرائیل است. این سر پل همچنان فعال و پویاست و با خروج اسرائیل از جنوب لبنان پس از 22 سال، محرز شد كه حزب اللّه و مقاومت اسلامی كه بازوی انقلاب اسلامی به حساب می آیند، سهم اساسی در این امر داشتند.

چنانچه در تقارن یا توالی انقلاب اسلامی ایران، حركت سیاسی ـ اسلامی متشابهی در هر یك از كشورهای اسلامی اتفاق افتاده باشد، می توان این فرضیه را با قوت بیشتری بیان كرد كه این امر معلول انقلاب اسلامی بوده است. برای نمونه هم زمان با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، مردم عراق ـ به خصوص شیعیان ـ به صورت توده ای یا تشكیلاتی هیجانات و واكنشهای وسیعی، مشابه مردم ایران، نشان دادند كه می توانست ناشی از تأثیر انقلاب اسلامی باشد.
عراق به عنوان یك كشور مهم عربی با اكثریت شیعی و قدرت نفتی، كانال مناسب دیگری برای حضور و صدور انقلاب اسلامی در جهان عرب بود

.

بازتاب انقلاب اسلامی بر جهان اسلام

اگر تحولات انقلاب اسلامی ایران، عراق را متأثر سازد، رنگ عجمی و دافعه آن، در بین اعراب كم می شود و انقلاب اسلامی از طریق این كشور توانایی آن را می یابد كه به سراسر ممالك عربی گسترش یابد. چنین ظرفیتی می تواند یكی از دلایلی باشد كه توسط كانالهای مختلف، موجب ترغیب صدام حسین برای حمله به ایران شد.

در واقع مسلمانان و شیعیان عراق از دیرباز، با حكومت آن كشور به خصوص بعثیها درگیر بودند؛ اما پیروزی انقلاب اسلامی این زمینه را تشدید و آن را نهادینه تر كرد. صدام حسین نیز این نكته را دریافت و آن را بزرگ ترین فرصت و تهدید برای نظام خود تلقی و با تمام قوا به ایران حمله كرد و مشروعیت عمل غیرقانونی و تجاوزكارانه خود را این گونه توجیه كرد. به نظر می رسد با توجه به سقوط دولت خشن و مستبد بعثی در اثر اشغال عراق توسط نیروهای آمریكایی و آزادیهای نسبی كه در مقایسه با دوران قبل به وجود آمده است، زمینه بازتاب انقلاب اسلامی در عراق به طور جدی فراهم شده است و این مشكل بزرگی است كه آمریكاییها در تشكیل دولت جایگزین با آن روبه رو شده اند.
در بحرین نیز با توجه به اكثریت شیعه، انقلاب اسلامی تأثیر عمیقی بر مردم گذاشت به گونه ای كه امیر بحرین موقعیت خود را به شدت متزلزل دید و بر فشار دولت علیه شیعیان افزود و محیطی خفقان آورتر از گذشته به وجود آورد. اخیرا پادشاه جدید بحرین با درك قابل دوام نبودن شرایط خفقان آور و انفجارآمیز گذشته، آزادیهای نسبی بر قرار كرده و نقش بیشتری در ساختار سیاسی دولت به شیعیان داده است.

در افغانستان، پاكستان و عربستان سعودی اگر چه شیعیان در اقلیت اند؛ بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سهم بیشتر و در عین حال سازنده تری نسبت به گذشته در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه خود پیدا كرده اند.

در مجموع می توان نتیجه گرفت كه بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان در ابعاد زیر بوده است.
انتقال از حاشیه به مركز ثقل جهان اسلام.

گرایش محققان، كارشناسان و اسلام شناسان به شناخت بیشتر تشیع.

گرایش غیرمسلمانان و حتی مسلمانان اهل سنت به مكتب تشیع.

ایجاد روحیه انقلابی و الگوبرداری از انقلاب اسلامی در رویارویی با استكبار جهانی.
پیدایش امواجی از اسلام سیاسی میان شیعیان كه خواهان بخشی از قدرت و حكومت یا تمامی آن هستند.

 

ب ـ بازتاب انقلاب اسلامی بر اهل سنّت

اثری که انقلاب اسلامی ایران در این جوامع گذاشت «تقویت روشهای اصلاحی» بود؛ بدین معنا كه مردم در این جوامع سعی كردند با استفاده از ساختارهای سیاسی موجود، گرایشهای اسلامی خود را نفوذ دهند و قدرت را بدون تغییر سیاسی در اختیار گیرند. روشی كه اسلام گرایان در الجزایر و هم در تركیه اعمال كردند، حركتهای رفورمیستی و اصلاحی بود كه گام به گام با حضور فعالانه در انتخابات شهرداریها و به دنبال آن در انتخابات پارلمان زمینه كسب قدرت را فراهم كردند. اگر چه در عمل این روش در الجزایر با حضور خشن و بی رحمانه ارتش سركوب شد و در تركیه با استفاده از قوانین حاكم حداقل سه مرتبه جلوی كسب قدرت كامل اسلام گرایان گرفته شد و آینده دولت فعلی تركیه كه در واقع با نوعی ظرافت و تفاهم با نظام، سعی می كند موقعیت خود را در برابر ارتش لائیك تركیه حفظ كند، روشن نیست؛ با این وجود تردیدی نیست كه این گرایشهای اسلامی مرهون بازتاب انقلاب اسلامی ایران است. تركیه كه خود وارث خلافت عثمانی بوده است، می تواند سر پل نفوذ اسلام سیاسی به قفقاز و بالكان باشد. این مورد به دلیل همجواری جغرافیایی و نیز به اشتراكات قومی و زبانی و مذهبی است.

چند هفته قبل از حمله صدام حسین به ایران، كودتای نظامی در تركیه صورت گرفت كه تقارن و توالی چنین امری همزمان با انقلاب اسلامی، می تواند این فرضیه را تقویت كند كه روی كار آمدن نظامیان در تركیه بخشی از استراتژی مهار انقلاب اسلامی و كور كردن یكی از سر پلها بود. به این ترتیب می توان مسائل كلان سیاسی تركیه در سالهای بعد را از این منظر نظاره كرد؛ از جمله ورود و خروج حزب اسلام گرای رفاه، حزب فضیلت و در نهایت حزب توسعه و عدالت به صحنه سیاسی آن كشور، كه می تواند نوعی چالش جدی برای نظام لائیك تركیه و آن هم ناشی از انقلاب اسلامی تلقی شود.

در شبه قاره هند نیز انقلاب اسلامی ایران بی تأثیر نبود. افغانستان سر پل مهمی برای بازتاب انقلاب اسلامی در آسیای مركزی بود. در دهه نخست انقلاب، این كشور تحت اشغال بود و سربازانی از ممالك آسیایی شوروی، در افغانستان می جنگیدند كه به نوعی با مجاهدان تماس داشتند. در دهه دوم كه شوروی فروپاشید و آن كشورها مستقل شدند و ضعفها و آسیبهای خاص این دوران را داشتند، تأثیرپذیری آنان از تحولات افغانستان و افكار مذهبی احزاب و مجاهدان افزایش یافته بود، ظهور طالبان تقریبا این سر پل را قطع كرد.

به فاصله 9 ماه پس از وقوع كودتای ماركسیستی در كابل، انقلاب اسلامی در ایران به پیروزی رسید و به سرعت، تأثیراتی در ابعاد مبارزاتی و سیاسی افغانستان برجای گذارد. در كنار اثرات عمیق معنوی، بر روند جهاد مردم افغانستان، تاكتیكهای مبارزاتی مردمی كه در جریان مبارزات گسترده مردم مسلمان ایران علیه رژیم شاه به كار گرفته شده بود، بر شیوه مبارزاتی افغانها نیز تأثیر بسزایی داشت.

پاكستان، نیز در توالی و تقارن انقلاب اسلامی، هیجانات مردمی و تحولات اجتماعی در تأسی از انقلاب را شاهد بود؛ اما در این كشور نیز ـ تقریبا به طور هم زمان با انقلاب اسلامی ـ نظامیان به رهبری ضیاالحق به وسیله كودتا بر اوضاع مسلط شدند و او خود سردمدار احیای اسلامیت شد. این امر می تواند هم ناشی از الزامات تاریخی و انگیزه های شخصی باشد و هم تاكتیكی برای كنترل اسلام گرایی و انقلاب گرایی ـ برخاسته از تحولات ایران ـ تلقی شود. نگرانی از نفوذ و تأثیر وسیع و عمیق انقلاب اسلامی، سبب بروز عكس العملهایی گردید. تأسیس و توسعه سپاه صحابه و ترور مسئولان ایرانی از جمله این عكس العملها بود.

انقلاب اسلامی ایران برای مسلمانان جنوب شرقی آسیا، پس از گذشت سالهای اولیه ـ پیش از آنكه به عنوان الگویی اجتماعی و قابل تكرار مطرح باشد ـ به مثابه منبعی الهام بخش تلقی و موجب تجدید توان حركت انقلاب اسلامی در این جوامع شد.

پیروزی انقلاب اسلامی و انعكاس رسانه ای آن در جنوب شرقی آسیا، موجب تقویت احساس هویت مذهبی میان مسلمانان و تسریع روند تجدید حیات اسلام، آن هم در این جوامع، كه وجه بارز آن افزایش تقاضا برای مشاركت در مسایل جهانی امت اسلامی بود در شئون مختلف جامعه گردید؛ ولی دولتهای این مناطق، سعی كرده اند برخوردی محتاطانه با انقلاب اسلامی داشته باشند. و بنا به ملاحظات داخلی و خارجی (نا آرامی ـ همسویی با غرب) تلاش كرده اند ضمن حفظ روابط رسمی سیاسی، از طرق مختلف مانع گسترش و تعمیق مفاهیم انقلاب اسلامی در جامعه خویش شوند. هر چند در مقاطعی نیز ناگزیر از اصلاح و تعدیل مشی خود به نفع مسلمانان شده اند.
دولت مالزی به رغم اهمیتی كه كنار قومیت برای اسلام، در حیات سیاسی كشور قایل می باشد، نگرانی خود را از بروز حركتهای اسلامی پنهان نكرده است و معمولاً رفت و آمد رهبران اسلامی به ایران را زیر نظر دارد. چندی پیش نیز فرقه اسلامی الارقم را به عنوان جریانی انحرافی معرفی كرد و از ادامه فعالیتهایش جلوگیری به عمل آورد؛ گرچه ماهاتیر محمد نخست وزیر سابق این كشور در اتخاذ مواضع ضد غربی خود می تواند از انقلاب اسلامی الهام گرفته باشد. مرام دولتی اندونزی به رغم اكثریت جمعیت مسلمان، ایدئولوژی سكولار است و نوعی بدبینی نسبت به مسلمانان بین مقامات دولتی، وجود دارد. از این خاطر دولت از مدتها قبل به دنبال سیاست زدایی از اسلام بوده است و از تهدید گرایشات اسلامی نام می برد كه گاهی از آن به نام اسلام ترسی تعبیر می شود. در عین حال در دو دهه اخیر، شاهد بر افتادن حكومت سوهارتو و روی كار آمدن اسلام گراها ـ در كنار سكولارها ـ در اندونزی بودیم.

پیروزی انقلاب ایران، بر تایلند نیز بی تأثیر نبود و راهپیمایی عظیم تایلندیها در سال 1369 ش (1990 م) برای برپایی مسجد تاریخی كروزه، نمونه ای از تلاش مسلمانان برای ابراز هویت اسلامی خویش است. دولت تایلند نیز، با توجه به سیاستهای داخلی، روابط متعادل و متعارفی را با ایران دنبال كرده است.

در باب بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان آفریقا كه در توالی انقلاب اسلامی، با گذشت یك دهه، شاهد پیشرفت جبهه نجات الجزایر می باشیم. این توالی و برخی تشابهات كه در شكل، محتوا، اهداف و شعارهای اسلام گرایان الجزایر با انقلاب اسلامی وجود دارد، پژوهشگران را در طرح این فرضیه كه «انقلاب اسلامی در برخی كشورها چون عراق و لبنان اثر فوری گذاشت و در برخی از كشورها در دهه اوّل بذرهایی پاشید كه در آغاز دهه دوم و سوم نمود پیدا كرد»، جدی تر می نماید. در مصر، در دوران پیروزی انقلاب اسلامی موقعیت اخوان المسلمین میان مردم و جوانان تضعیف شد و شاخه هایی از آن نیز تجزیه و به گروههای جهادی و مسلحانه منشعب شدند؛ البته این امر سبب شد اخوان نزد دولت مصر تقرب بیشتری یابد. با گسترش مبارزات انقلابی تحت لوای اسلام، به عنوان هدف و ابزار مبارزه، برخی از جنبشها و سازمانهای سیاسی و مبارزاتی مجهز به ایدئولوژی های كمونیسم، ناسیونالیسم و لیبرالیسم رنگ باختند و توان اثر گذاری خود را از دست دادند و در عمل متلاشی یا متحول شدند.

برخی از جنبشها نیز به انگیزه های متفاوت و به درجات مختلفی ـ صرف نظر از تأثیرپذیری ـ راه دوری و واگرایی از تز انقلاب اسلامی را پیش گرفتند، برای مثال می توان از گروه طالبان در افغانستان نام برد. در دهه دوم انقلاب اسلامی، عمر البشیر در سودان به قدرت رسید و اقدامات و گرایشات اسلامی مشابه ایران از خود نشان داد. اخبار و اطلاعات، حكایت از ظرفیت و پذیرش بالای جامعه سودان نسبت به انقلاب اسلامی دارد.

همین امر دستاویزی برای كشورهایی مثل مصر و آمریكا شده است تا بتوانند همچنان از تداوم تهدید صدور انقلاب و به خطر افتادن منافع آنان سخن بگویند و تبلیغات و فشارهای خود بر ایران را توجیه نمایند. در حال حاضر، حزب اسلام گرای سودان دچار انشقاق شده و دكتر حسن الترابی ـ كه ریاست پارلمان را به عهده داشت، منزوی شده است. كشور نیز درگیر فشار واقعیات و الزامات داخلی شده و میدان مانوری برای آرمان گرایی، اصول گرایی و انقلاب خواهی فراهم شده است.
نكته ای كه ضرورت دارد به عنوان استثنا در جوامع اهل سنت به آن پرداخته شود، مسئله بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان فلسطین اشغالی است. از آنجا كه حكام صهیونیستی غیر مسلمان اند و عنوان و اولی الامر، حتی طبق تعبیر اهل سنت، بر آنها اطلاق نمی گردد؛ بنابراین بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان آن سرزمین متفاوت بوده است؛ بدین معنا كه مسلمانان سرزمین فلسطین نه تنها شیوه های اصلاحی و رفورمیستی را اتخاذ نكرده اند؛ بلكه بر عكس از شیوه های اصلاحی و سازش كارانه دوری جسته اند و راه و روش انقلابی را در پیش گرفته اند.

اگر چه حماسه مردم فلسطین پدیده ای تصادفی نبود و سالهاست كه آنان با دست خالی برابر حملات وحشیانه صهیونیستها مقاومت می كنند؛ اما واقعیت این است كه پس از انقلاب اسلامی، حركت نوینی در مبارزات مردم فلسطین آغاز شد و جوانان بی شماری به اسلام روی آوردند و تعداد مساجد در كرانه باختری و نوار غزه افزایش یافت. حزب اللّه فلسطین نیز كه از فرزندان انقلاب اسلامی اند، در زندان غزه به عنوان گروهی مبارز اعلام موجودیت كردند و دیری نگذشت كه تحت عنوان انتفاضه اسلامی مبارزه با اسرائیل را متحول ساختند. در حقیقت انتفاضه، با آموختن درسهای تاریخی از انقلاب اسلامی ایران بهترین راه حل را «در نجات ملت فلسطین با تكیه بر آرمان اسلامی» می دانند.

جهاد اسلامی، در فلسطین به عنوان فرزند انقلاب اسلامی ایران، به رهبری شیخ عبدالكریم عوده و با همكاری شهید دكتر فتحی شقاقی كه تا سال 1988 در سیاه چالهای اسرائیل زندانی بود ـ رهبر شاخه نظامی جهاد تأسیس شد. فتحی شقاقی در سال 1989 با تألیف كتابی با عنوان «خمینی راه حل اسلامی و بدیل» نظرات سیاسی و ایدئولوژی خود و جهاد اسلامی را بیان نمود.
در زمان پیروزی انقلاب اسلامی ساف (سازمان آزادی بخش فلسطین) دچار انشعابات متعدد شد، به طوری كه موتور محركه قیام علیه موجودیت اسرائیل از كار افتاد و مقاومت اسلامی در ضعیف ترین حالت خود بود. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، صحنه عمل نیروها و گروه های مبارز و قیام در برابر تهاجم صهیونیزم سیاسی را به نفع نیروهای اسلامی تغییر داد و یأس مفرطی كه بر جهان عرب در زمینه مبارزه با اسرائیل مستولی شده بود، با ظهور انقلاب تبدیل به امید و پایداری شد.
گروه دیگری كه در جریان قیام در سرزمین های اشغالی اعلام موجودیت كردند و در حال حاضر طرفداران زیادی نیز دارند، جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حركه المقاومه الاسلامیه فی فلسطین) ملقب به حماس است. جالب اینكه آنان به همان روش مبارزه با استفاده از عملیات استشهادی ـ كه شیعیان جنوب لبنان عرصه را بر دولت صهیونیستی تنگ كردند و موفق به اخراج صهیونیست ها شدند، عمل می كنند و به چیزی كمتر از آزادی سرزمینهای خود رضا نمی دهند و دست از مبارزه انقلابی به همان شیوه برنمی دارند.

بازتاب انقلاب اسلامی میان جوامع اهل سنت را می توان چنین بر شمرد:

1 ـ بیداری و احیاگری اسلامی: اگرچه بیداری و احیاگری اسلامی میان علما و اندیشمندان اسلامی اهل سنت به قبل از پیروزی انقلاب اسلامی برمی گردد، گسترش آن مرهون پیروزی انقلاب اسلامی است. امروز موضوع جدایی دین از سیاست برای همه مسلمانان امری غیر قابل قبول شناخته شده و بازگشت به اسلام به عنوان یك اصل پذیرفته شده. نه تنها در زندگی فردی و اجتماعی بلكه در زندگی سیاسی همه مسلمان ـ تقویت و تثبیت شده است.

2 ـ تقویت روحیه ضد استكباری و ضد سلطه بیگانه: با مقاومت و رویارویی موفقیت آمیزی كه انقلاب اسلامی در برابر قدرتهای بزرگ به ویژه آمریكا نشان داد، در همه جوامع اسلامی كه طعم حقارت و سلطه استعمار و استكبار را چشیده بودند، اثرات خود را برجای گذاشت و امروزه روحیه ضداستكباری به ویژه ضدآمریكایی در جهان اسلام گستردگی كافی پیدا كرده است. این امر نیز مرهون بازتاب انقلاب اسلامی است.

3- انقلاب اسلامی موجب شد احساس حقارت و خودكم بینی از بین برود و مسلمانان به طور اعم به گذشته و به هویت اسلامی خود افتخار كنند و در پی بازگشت به ارزشهای اسلامی باشند. به همین دلیل بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، مسلمانان، به ویژه جوانان، به حضور در مساجد و مجامع مذهبی رغبت فزاینده ای پیدا كرده اند، حتی پوشش و ظاهر خود را نیز به شكل و شمایل اسلامی درآورده اند. استفاده از حجاب اسلامی میان زنها یك افتخار و سمبل مقاومت دانسته می شود. این امر تا آنجا پیش رفته است كه زنان متعهد، حتی به قیمت محرومیت از تحصیل و از دست دادن شغل خود، از پوشش اسلامی دست برنمی دارند.

4 ـ ظهور مساجد به عنوان كانون فعالیتهای سیاسی: مساجد به عنوان كانون اصلی مبارزات و فعالیتهای سیاسی عمومیت یافته است و هر زمان كه مسلمانان با مشكل سیاسی روبه رو می شوند، به مساجـد روی می آوردند و فعالیتهـای خود را در ایـن مكان مقدس برنامه ریزی می كنند و شكل می­دهند. به همین دلیل نه تنها مساجد موجود در جهان اسلام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی رونق فوق العاده ای یافته است؛ روز به روز بر تعدادشان افزوده می شود و مساجد نه تنها محلی برای انجام فرایض عبادی، بلكه به عنوان مركزی برای فعالیتهای سیاسی و اجتماعی، تثبیت شده است.

5-گسترش نهضت های رهای بخش: بحث از انقلاب اسلامی و ارتباط آن با نهضتهای رهایی بخش، از آنجا ناشی می شود كه ملتهای جهان سوم و زیر سلطه استعماری، با مشاهده وقوع این انقلاب، بسیار كنجكاو شدند تا انقلاب اسلامی را بشناسند. ویژگی «معنویت محوری» انقلاب اسلامی نیز آنان را با این واقعیت مواجه ساخت كه می توان بدون كمك از ایدئولوژیهای غیراصیل، در صدد ایجاد یك نظام مردمی برآمد. بنابراین، خودباوری و بیگانه ستیزی، بزرگ ترین تأثیر انقلاب اسلامی بر شكل گرفتن جنبشها یا فعال تر شدن نهضتهایی بود كه از قبل وجود داشتند.

6 ـ رفتار مذهبی: گرایش بیشتر زنان به حفظ حجاب، افزایش استقبال عمومی در انجام فرایض دینی (مثل برگزاری نمازهای جمعه و جماعت، گسترش جلسات آموزشهای دینی او جمله آموزش قرائت و تفسیر قرآن و حضور گسترده تر در مجالس و محافل مذهبی) از مواردی است كه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی توسعه بیشتری یافته است.

 7 ـ حساسیت اسلامی: گرایش به استفاده از نامها و عناوین اسلامی برای اشخاص و مؤسسات، و دوری از به كاربردن عناوین و نامهای غربی از آثار انقلاب اسلامی بعد از پیروزی انقلاب است، به طوری كه حتی رژیم بعثی عراق، تحت تأثیر این حساسیت، شعار اللّه اكبر را زیب پرچم كشور عراق كرد.

8 ـ حمایت از مقدسات دینی: پس از صدور فتوای امام خمینی - رحمه الله علیه - در مورد سلمان رشدی، انتشار كتاب مزبور در تمامی كشورهای اسلامی ممنوع اعلام شد و تقریبا در تمامی كشورهای اسلامی، تظاهراتی بزرگ علیه سلمان رشدی و حامیانش بر پا شد؛ از جمله در كشورهایی چون هند، پاكستان و...، حتی این عكس العملها در پاكستان منجر به كشته و زخمی شدن تعدادی از مسلمانان گردید.

ورود شارون به مسجدالاقصی نیز چنان احساسات مسلمانان فلسطینی را بر انگیخت كه موجب آغاز انتفاضه قدس شد كه هنوز هم ادامه دارد.

9 ـ مطالبات سیاسی: افزایش تقاضا برای اسلامی تر شدن قوانین و شئون جامعه و وادار نمودن دولت به واكنشهای مثبت و اقناعی در اغلب كشورهای اسلامی، به عنوان خواست عمومی، مطرح است و این امر نظامهای لائیك را به چالش كشانده است.

10 ـ مشاركت بین المللی: (تقویت احساس تعلق به امت اسلامی و ابراز حساسیت نسبت به تحولات جهان اسلام).

 

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه یازدهم دی 1392ساعت 9:2  توسط اکبر غفوری  | 

جزوه تکمیلی بازتاب انقلاب اسلامی

بازتاب جهانی انقلاب اسلامی

 (اثرات انقلاب در گستره جهانی)

یك بررسی همه جانبه از آثار و بازتاب جهانی انقلاب اسلامی و استفاده از نظریه سطوح مختلف تحلیلی یا شیوه ای استقرائی نشان می دهد بازتاب انقلاب اسلامی بر دولتها و ملتها و میزان تأثیرگذاری انقلاب اسلامی ـ با توجه به نزدیكی و دوری فرهنگی و جغرافیائی جوامع مختلف با جامعه ایران ـ متفاوت بوده است. بر همین اساس بازتاب جهانی انقلاب اسلامی تحت عناوین مختلف می­تواند مورد بررسی قرار گیرد كه به آن اشاره می نماییم:

 1 ـ بر دولتها

مطالعات ما از عكس العمل دولتهای جهان كه همگی عضو سازمان ملل اند اعم از دولتهای غربی، شرقی، جهان سوم و حتی دولتهای اسلامی، نشان می دهد كه در مجموع دولتهای معاصر با پیروزی انقلاب اسلامی عموما از این تحول و رخداد عظیم تاریخی استقبال نكردند و با نوعی سرگردانی و حتی شگفتی به این پدیده نوظهور كه برای هیچ كدام از آنها قابل پیش بینی نبود، نظر می افكندند. از طرف دیگر هر كدام از آنها به طریقی نگران اثرات انقلاب بر جامعه خود و آینده ثبات نظام حاكم بر كشورشان بودند. اصولاً چون دولتها بیش از هر چیز به دوام خود می اندیشند و هر حركت مردمی و رهایی بخش می تواند برای آنها نگران كننده و حتی خطرناك باشد، تمایل چندانی به این نوع حركتها و انقلابها ندارند؛ به ویژه در شرایطی كه این دولتها عموما دارای نظامهای سكولار بودند و جدایی دین از سیاست را به عنوان یك اصل ثابت و پابرجا پذیرفته بودند. انقلاب ایران كه خمیر مایه اش از ایدئولوژی و مكتب دینی و اسلامی گرفته شده بود، طبیعتا نمی توانست برای آنها نگران كننده نباشد؛ زیرا كه وضع موجود را در هم می ریخت و نظام و ارزشهای جدیدی را مطرح می كرد. برای همین به طور طبیعی رغبتی برای استقبال از چنین پدیده ای مشاهده نشد و اگر هم موارد بسیار معدودی دیده شد كه انقلاب و نظام برخاسته از آن را به رسمیت شناختند، ناشی از نگرانی آنها از عواقب آن یا فشارهای مردمی و اجتماعی بود.

دولتهای غربی ـ به طور اعم ـ و ایالات متحده آمریكا ـ به طور اخص ـ نسبت به این انقلاب با خصومت و كینه برخورد كردند و تلاش زیادی در ناكام گذاشتن آن و حتی تزلزل و سرنگونی نظام برخاسته از آن به خرج دادند. این رویكرد ناشی از دو اصل بود:

1ـ وابستگی مطلق رژیم گذشته به غرب، به ویژه آمریكا و در واقع به خطر افتادن منافع غرب در ایران.

2ـ اصولاً انقلابهایی بر پایه ارزشهای دینی و اسلامی، نظامهای فكری سكولار ـ لیبرال غرب را به چالش كشیده، پیش بینیها و تئوریهای آنها را مخدوش می كرد.

اگرچه یكپارچگی و سیاست واحد دنیای غرب بعد از فروپاشی نظام دو قطبی دچار تزلزل شده است و اروپای متحد راه خود را در بسیاری از موارد ازجمله پذیرش واقعیتهای انقلاب اسلامی از آمریكا جدا و سیاستی جداگانه و به قول خودشان "تماس و گفتگوی انتقادی در عین همكاری تجاری" را پیشه كرده اند، نباید فراموش كرد كه از لحاظ فكری، فرهنگی و ایدئولوژیك همچنان میان دولتهای غربی وحدت نظری نسبت به واقعیتهای انقلاب اسلامی «به خصوص از نظر حاكمیت ارزشها و اصول اسلامی» وجود دارد و همین نكته است كه ساموئل هانتینگتون را ترغیب كرد با ارائه تئوری برخورد تمدنها و طرح ستیز تمدن اسلام با تمدن غرب، اعلام دارد كه «گسل میان این دو تمدن خونین است.» و بدین وسیله اشتراك نظر اروپا و امریكا را در رویارویی فرهنگی با انقلاب اسلامی تقویت بخشد.

در مورد دولتهای اسلامی می توان گفت بازتاب انقلاب اسلامی بر این دولتها كه عموما پایگاه مردمی نداشتند و وابستگی جدی به جهان غرب و به ویژه آمریكا داشتند، به طور كلی اثر منفی داشت. به عبارت دیگر، می توان گفت هر دولتی كه در اثر تحول ایران برای آینده خود احساس خطر بیشتری می كرده، بازتاب منفی انقلاب اسلامی بر آن دولت بیشتر بوده و عكس العملهای فوری این دولتها را نیز بر همین اساس می توان مشاهده كرد. جالب اینكه هر دولتی كه از اكثریت قوی تر شیعیان برخوردار بود یا دارای اقلیت نسبتا چشمگیری از شیعیان بود، به خاطر هراس از شورش و خیزش مردمی در این كشورها، عكس العمل تندتری نشان داد، به طوری كه رژیم بعثی عراق كه بر ملتی با اكثریت شیعه حكومت می كرد، با خصومت وصف ناپذیری با انقلاب اسلامی برخورد كرد و در نهایت هم جنگ بی رحمانه و بی امانی را علیه این نظام نوپا آغاز كرد كه نه تنها طولانی ترین جنگ قرن بیستم شناخته شد؛ بلكه خسارات جانی و مالی هنگفتی هم برای هر دو ملت بر جای گذارد.
این شرایط با درجه كمتری در مورد بحرین و لبنان صادق است؛ البته حتی دولتهای اسلامی كه دارای اقلیت شیعه هم بودند یا اصولاً شیعیان از موقعیت چشمگیری برخوردار نبودند، با این حال به خاطر ترس از نفوذ انقلاب اسلامی بر همه مسلمانان، مواضع منفی اتخاذ كردند، در عین حال با توجه به حاكمیت دولتهای گوناگون بر این كشورها، می توان چنین نتیجه گیری كرد كه هر قدر این دولتها سیاست مستقل تری از غرب داشتند و به عبارت دیگر نوعی روش انقلابی در پیش گرفته بودند، مانند دولتهای لیبی، الجزایر و یمن، در اوان پیروزی انقلاب اسلامی سیاستی دوستانه تر با ایران انقلابی اتخاذ كردند. در عین حال نباید این اتخاذ مواضع را به معنای استقبال از انقلاب تلقی كرد. حتی این دولتها نیز به تدریج با رشد اسلام گرایی میان جوامع خود، نه تنها رابطه خود را با ایران انقلابی محدود، بلكه بعضا به خصومت و دشمنی هم گرایش پیدا كردند.

از طرف دیگر نباید وضعیت جغرافیایی این دولتها و دوری و نزدیكی آنها با ایران انقلابی را نادیده گرفت؛ بدین معنا كه هر قدر از نظر جغرافیایی به ایران نزدیك تر بودند و خطر صدور انقلاب و نفوذ آن را از طریق مرزهای خود میان مردم بیشتر احساس می كردند، مواضع سخت تری اتخاذ می كردند.
در جمع بندی از بازتاب انقلاب اسلامی بر دولتهای اسلامی می توان به جرأت ادعا كرد این دولتها نه تنها از انقلاب اسلامی استقبال نكردند؛ بلكه با نوعی برخورد منفی با این پدیده روبه رو شدند و این شرایط به رغم گذشت یك ربع قرن از پیروزی انقلاب اسلامی با درجات متفاوت همچنان ادامه دارد.

 2 ـ بر ملتها

چون انقلاب اسلامی، انقلابی مردمی و در واقع مردمی ترین انقلابها بود، طبیعتا توجه ملتها را بیشتر به خود جلب نموده و آنها را تحت تأثیر قرار داده است، لذا با نگرشی مثبت از آن استقبال كرده­اند. این استقبال با درجاتی متفاوت عمومیت داشته است و بر خلاف دولتهای حاكم بر كشورها كه برخوردی منفی با انقلاب اسلامی داشته اند، ملتها با یك نسبت معكوسی از انقلاب اسلامی استقبال كرده اند؛ هر اندازه كه ملت ایران در نیل به اهداف انقلابی خود با ملتهای دیگر وجه اشتراك داشته اند، به همان نسبت استقبال گسترده تر بوده است. از آنجا كه اغلب دولتهای حاكم بنا به خواست صاحبان قدرت و طبقات خاص ـ نه بر اساس خواست عمومی ملتها بر اریكه قدرت تكیه زده بودند و شباهت زیادی میان رژیم شاهنشاهی و سایر دولتهای حاكم بر جوامع دیگر وجود داشت و دارد، بر اساس نوعی همدردی، خوشحالی خود را در عین شگفتی و به صورت عمومی ابراز می داشتند. از طرف دیگر با توجه به غلبه بعد فرهنگی انقلاب اسلامی، ملتها و جوامعی كه دارای وجوه مشترك فرهنگی بیشتری با ملت ایران بودند، تأثیر پذیری مثبت بیشتری داشته اند؛ بدین ترتیب كه ملتهای مسلمان به ویژه شیعیان عموما خوشحالی خود را از پیروزی انقلاب اسلامی ابراز داشتند و در واقع انقلاب را متعلق به خود دانستند. شاید بتوان گفت انقلاب اسلامی كمترین تأثیر را بر جوامعی گذارده باشد كه ارتباط بسیار كمتری با ایران و انقلاب اسلامی داشته و در واقع آگاهی لازم را از آنچه كه در ایران اتفاق افتاد، كسب نكردند یا امواج منفی تبلیغات رسانه های جمعی در غرب و كشورهای وابسته اجازه رسیدن واقعیتهای انقلابی را به آنها نمی داد؛ بلكه حتی عموما واقعیتها را نیز تحریف می كردند.

بازتاب انقلاب اسلامی بر ملتها در مجموع از گرایش و پذیرش ارزشها و آرمانهای انقلاب تا اتخاذ شیوه­ها و روشهای اتخاذ شده ازجمله گسترش تظاهرات عمومی علیه نظامهای حاكم را می توان مشاهده كرد كه در جای خود به آنها خواهیم پرداخت.

 ب ـ بر نظام بین الملل

انقلاب اسلامی زمانی شكل گرفت كه نظام جهانی بر پایه غرب محوری، نزدیك به چهار قرن به عنوان امری بدیهی و تثبیت شده، توسط جامعه جهانی پذیرفته شده بود. هر نوع تحولی هم كه در این نظام در ابعاد گوناگون فكری، فرهنگی، اقتصادی و گفتمانهای جدید مطرح می شد نشأت گرفته از غرب بود و هرگز غرب محوری را به چالش نكشیده بود. حتی انقلابهای بزرگ كه خارج از جهان غرب به وقوع پیوست، مانند آنچه در چین (1949) یا كوبا (1959) رخ داد، تابعی از نظامهای فكری و قانونمندیهای برخاسته از غرب بود؛ اما انقلاب اسلامی به عنوان تحولی جدید توانست نظام جهانی غرب محور را در ابعاد مختلف به چالش بكشاند. بر این اساس، می توان نتیجه گرفت پیروزی انقلاب اسلامی موجب تحولات عمیقی در جامعه جهانی و نظام بین الملل در ابعاد زیر شد.

 

1 ـ احیای اسلام؛ به عنوان یك مكتب جامع و جهانی

مهم ترین تأثیر انقلاب اسلامی احیای ارزشها و آگاهیهای اسلامی بود. در واقع پیروزی انقلاب اسلامی نشان داد ادیان، به ویژه دین اسلام، با گذشت زمان و توسعه مدرنیزاسیون نه تنها به پایان راه خود نرسیده اند؛ بلكه بار دیگر به عنوان مهم ترین راه نجات بشریت از ظلم و بیدادگری مطرح می باشند و دنیایی را كه با سرعتی زیاد به سوی مادیات در حركت بود، به ناگهان متوقف كرده، ضمن گشودن دریچه ای از قدرت معنویات و اعتقادات دینی و مذهبی به روی مردم ـ و به ویژه نسل جوان رویگردان از ایدئولوژیهای ماتریالیستی ـ آنان را به آغوش اسلام باز می­گرداند. قرآن و آیات آن در دنیای بعد از انقلاب اسلامی معنا و مفهوم جدیدی پیدا كرد.

 2 ـ فروپاشی نظام دو قطبی و ایجاد چالش برای نظامهای طراحی شده در غرب

به رغم اینكه انقلاب اسلامی در اوج تحكیم و تثبیت نظام دو قطبی ظهور كرد، در اولین گامهای خود نظام دو قطبی را به چالش كشاند و نه تنها قانونمندی آن را رعایت ننمود؛ علیه آن قیام كرد و در نتیجه دو ابرقدرت بزرگ رقیب در برابر این پدیده نو ظهور، تضادهای خود را كنار گذاشتند و به رویارویی با انقلاب اسلامی پرداختند. انقلاب اسلامی حتی پس از فروپاشی نظام دو قطبی، همه تلاش غرب در مسیر ایجاد و شكل گیری نظامهای غرب محور، مانند نظام تك قطبی، جهانی سازی، برخورد تمدن ها و... را به چالش كشانده، خود طراح نظام جدیدی شده است كه با معیارهای غربی نه تنها همخوانی نداشته، كه در تضاد هم بوده است.

 

3 ـ تغییر گفتمان منازعات جهانی

منازعات جهانی عموما بر پایه منازعه میان دولتها و تشكیل اتحادیه ها و ائتلاف میان دولتهای متخاصم شكل می گرفت، به جریان می افتاد و خاتمه می یافت؛ گر چه گاهی عوامل ایدئولوژیك- مانند آنچه كه در قرن بیستم میان دنیای كمونیسم و جهان سرمایه داری مطرح بود ـ نقش بالقوه ای در این منازعات پیدا می­كرد؛ عموما منازعات بین­المللی بر سر تقسیم منافع اقتصادی شكل می­گرفت.

انقلاب اسلامی نه تنها گفتمان این نوع منازعات را تغییر داد، بلكه بازیگران اصلی در مخاصمات بین­المللی را نیز از حوزه دولت ـ ملت خارج كرد. بر اساس گفتمان جدید منازعه اساسی میان دولتها با منافع و اهداف متفاوت نیست؛ بلكه میان صاحبان قدرت و زور با توده های مردم است و جنگ واقعی میان مستكبران با مستضعفان جهان می باشد. این گفتمان مرزبندیهای جغرافیایی، نژادی، قومی و حتی مذهبی در تخاصمات بین المللی را درهم ریخت و جنگ دولتها را به عنوان مستكبران با ملتها به عنوان مستضعفان مطرح كرد و اكنون تلاش غرب بر این است كه این نوع منازعات را در پوشش مبارزه با تروریسم بعد از 11 سپتامبر 2001 یا برخورد تمدن ها تئوریزه كند.

 4 ـ خیزش جهانی مستضعفان علیه مستكبران

پیرو تغییر گفتمان منازعات جهانی، صف بندی جهانی هم تغییر كرد. از یك طرف دولتهای حاكم عموما رقابتها و تخاصمات میان خود را كنار گذاشته اند و در مصاف با خیزش عمومی ملتها كه مرزهای جغرافیایی را در نوردیده و یك دل و یك صدا به مبارزه با صاحبان قدرت و زور برخاسته اند و در قالب حركتهای فردی یا جمعی وارد عرصه منازعات جهانی گردیده، موجودیت یافته و به نوعی شناسائی شده اند. نمونه آن حزب اللّه لبنان است كه امروز به عنوان یك قدرت مطرح غیر دولتی در چنان جایگاهی قرار گرفته است كه حرف اوّل و بالاتر از دولت لبنان را در منازعه با صهیونیسم بین الملل و دولت اسرائیل می زند.

 

5 ـ طرح اسلام سیاسی به عنوان گفتمان جدید

پیروزی انقلاب اسلامی بر پایه ارزشها و معیارهای اسلامی، برای اوّلین مرتبه در تاریخ مدرن، گفتمان اسلام سیاسی را در علوم سیاسی و روابط بین الملل مطرح نمود كه خواهان بخشی از قدرت سیاسی آن است. این گفتمان در دنیای لائیسم و سكولاریسم مطرح می شد كه دین نه تنها از سیاست جدا و به گفته ماركس افیون ملتها است، بلكه دوره آن نیز گذشته است و به تاریخ تعلق دارد. چیزی هم برای ارائه به دنیای مدرن ندارد. گفتمان اسلام سیاسی دریچه ای جدید به روی اندیشمندان و صاحب نظران سیاست باز كرد تا بدانند نه تنها دین اسلام می تواند سیاسی باشد؛ حرفهای جدیدی برای ارائه به جهان مدرن دارد و با گفتمان موجود نیز در تقابل است و می توان آن را به عنوان گفتمان برتر در دوران پسامدرن تلقی كرد.

 

6 ـ نفی نظام غرب محور

انقلاب اسلامی استراتژی غرب را در عمل به چالش كشید. خطر بزرگ از آنجا نشأت گرفت كه این انقلاب كمال عظمت در سرزمینی پیروز شد كه در حوزه نفوذ غرب بود و سیطره گفتمان غرب محور را به چالش كشید. اسلام گرایی در عصر پست مدرنیسم یك هسته در دنیایی چند هسته ای است، لذا این تصور كه اروپا (غرب) مدار حركت عالم است، به تزلزل گرایید. در گفتمان مدرن، غرب در مركز بود و تمدنهای غیرغربی در پیرامون قرار داشتند؛ اما با مركز زدایی، تمدنهای غیرغربی از حاشیه به متن آمد. گفتمان بعد از انقلاب اسلامی و این تقابل، نه تنها غرب را از مركز به حاشیه می كشاند؛ بلكه مدعی پیرامون زدایی غرب نیز می شود و به عبارت دیگر، گفتمان اسلام سیاسی و اسلام گرایی، گفتمان جهانی را كه در طول دویست سال سازماندهی شده بود، زائد به حساب می آورد.
گفتمان جدید ضمن برتر دانستن غرب او لحاظ فنی و صنعتی بر جهان اسلام، آن را از نظر اخلاقیات در انحطاط و پرتگاه نابودی می بیند. بنابراین، این نبرد نفی فن آوری و پیشرفت مادی نیست، بلكه پاسخ "نه" به روحیه منحطی است كه خروش فراگیر "علیه غرب عصیان كنید" در مغز و جان انسانها نفوذ می كند. در جهان اسلام، اسلام گرایان به گونه ای كاملاً روشن امكانات و تسهیلات ارتباطی و هنری دولتی را به خدمت می گیرند؛ اما بلافاصله از آنها برای رویارویی با جریانهای فكری كه آغازگر آن امكانات و تسهیلات بوده اند، استفاده می كنند.

 

7 ـ جهان اسلام به عنوان یك قدرت مطرح در نظام جهانی

با پیروزی انقلاب اسلامی و بیداری و همبستگی كه میان ملتهای مسلمان به وجود آمد و به نوعی آرمان و اهداف مشترك، منافع همگن، و مهم تر از همه احساس توانمندی فوق العاده در ابعاد گوناگون انجامید، جهان اسلام به تدریج به عنوان یك بازیگر مستقل و قدرت مهم ـ چه به صورت بالفعل و چه بالقوه ـ در ابعاد فرهنگی، جغرافیایی و اقتصادی مطرح گردید و این در گفتمان سیاسی قبل از انقلاب وجود نداشت. جالب اینكه ویژگیهای این بازیگر جدید با سایر بازیگران كه در قالب اتحادیه ها ـ همچون اتحادیه اروپا ـ شكل گرفته است. تفاوت اساسی دارد. این سیستم با آنچه قبلاً به عنوان معیارهای قدرت مطرح بود، تفاوت ماهوی دارد، بلكه چیزی به عنوان وجدان عمومی ملتهای مسلمان و ارزشها و آرمانهای مشترك، پیوند مستحكمی میان گروههای اجتماعی و توده های مردم به وجود آورده است كه مرزبندیهای سنتی جغرافیایی، نژادی و قومی را درنوردیده و گاه تا اعماق سایر جوامع نفوذ می كند؛ حتی از آنچه هانتینگتون «تمدن اسلامی می نامد» گسترده تر غیرقابل ارزیابی است.

 

8 ـ تغییر معیارهای قدرت در نظام بین المللی

اساس پذیرفته شده برای سنجش و تقسیم بندی كشورها از نظر قدرت برتر ولی مهم تر، عوامل مادی قابل اندازه گیری همچون عامل نظامی، اقتصادی، جمعیتی، جغرافیایی و سیاسی بود كه در تقسیم بندی كشورها به ابرقدرت ها، قدرتهای بزرگ و قدرتهای كوچك استفاده می شد. انقلاب اسلامی كه توسط مردمی با دست تهی علیه قدرتی مورد حمایت همه جانبه قدرتهای بزرگ جهانی غلبه كرد، و شكستی كه نیروهای حزب اللّه بر پنج قدرت بزرگ جهانی در لبنان وارد آورد، موجب مطرح شدن معیارهای جدیدی از قدرت همچون "ایمان، جهاد و شهادت" شد كه نه تنها بر قدرتهای مادی غلبه كرده؛ بلكه امكان اندازه گیری و مواجهه با این معیارها را برای غرب مشكل نمود كرده است. شرایطی كه اسرائیل اكنون با آن روبه رو است، نشانه ناكامی غرب در برخورد با این پدیده نوظهور از قدرت می باشد.

 

 

 

9 ـ طرح سه عنصر معنویت، اخلاق و عدالت در نظام بین المللی

در نظام بین المللی شكل گرفته بعد از عهدنامه وستفالیا و به رسمیت شناختن نهاد دولت ـ ملت به عنوان بازیگران اصلی و رقابت بر پایه منافع مادی كشورها و همچنین آغاز دوره جدایی دین از سیاست، معیار محاسبات در تخاصمات و توافقات بین المللی تنها عناصر مادی در تعریف از منافع ملی مطرح بود. انقلاب اسلامی كه بر پایه ارزشهای دینی شكل گرفت و به پیروزی رسید، عناصر جدید غیر مادی، همچون معنویت، اخلاق و عدالت را به عنوان چارچوبه جدیدی در نظام بین الملل مطرح كرد كه تفاهم در برابر گذشت از آنها، برای بازیگران صحنه جهانی مشكل تر شده است. به همین علت در محاسبات خود و در برخورد با جمهوری اسلامی و جهان اسلام دچار اشتباهات زیادی شده و شكستهایی پی در پی را تحمل كرده اند. ازجمله غربیها در مورد حمایت نظام اسلامی ایران از حقوق مردم فلسطین دچار مشكل شده و نتوانسته اند در مسیر مواضع محكم آن خللی ایجاد كنند و اغلب پیش بینیهای آنها غلط از آب درآمده است.

 

10 ـ آغاز تهاجم جهان اسلام

بعد از ظهور و غلبه نهضت رنسانس در اروپا كه نقطه مهمی در تاریخ تمدن غرب شمرده می شود، غرب حالتی تهاجمی به خود گرفته بود و حرف اوّل را در دنیا در ابعاد مختلف نظامی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مطرح و جوامع دیگر به ویژه جهان اسلام را كه در دوران قبل از رنسانس از تمدن عظیم و شكوفای اسلامی برخوردار بودند، به انفعال و تبعیت از خود وادار كرده بود و امیدی هم به تغییر شرایط نمی رفت.

انقلاب اسلامی یكباره شرایط را تغییر داد و به دوران انفعال جهان اسلام پایان بخشید و آن را در حالتی تهاجمی قرار داد؛ به گونه ای كه امروزه این غرب است كه از خود دفاع می كند و نگران فرهنگ، تمدن و آینده اش می باشد. جلوه تهاجم جهان اسلام را می توان در مسئله درگیری دختران با حجاب فرانسه و سایر كشورهای اروپایی با نظام سكولاریستی غرب و عكس العمل انفعالی آن دولتها مشاهده كرد.

 

11 ـ بازگشت به عظمت تمدن اسلامی

قرون وسطی یادآور شكوه تمدن اسلامی است؛ اما غرب سعی می كرد آن را به فراموشی بسپارد و از آن دوران به عنوان عصر تاریكی x یاد كند و اگر احتمالاً از آن دوران شكوفایی تمدن اسلامی یادی می كرد، آن را مربوط به دوران گذشته و تاریخ می دانست و با توجه به سرعت پیشرفت تمدن غرب با تكیه بر صنعت، تكنولوژی و فن آوری، امكان تجدید حیات تمدن اسلامی را غیر ممكن و بلكه محال می دانست. پیروزی انقلاب اسلامی كه به خلاف خواسته غرب صورت گرفت و بیداری اسلامی و آثار و تبعات آن، این باور را دست كم برای مسلمان ها به وجود آورد كه امكان احیای تمدن اسلامی و تجدید آن دوران با شكوه ممكن و حتی به صورت اجتناب ناپذیر در حال تبدیل شدن به واقعیت است. این باور كه فساد و تباهی اخلاقی در غرب همه جا فراگیر شده است و استعدادهای درخشان در جهان اسلام در سایه اخلاق و آموزه های اسلامی در حال بروز و شكل گیری است، اساس این اندیشه را شكل می دهد.

 

12 ـ تغییر گفتمان انقلاب

قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، عموم نظریه پردازان انقلاب آن را ناشی از فروپاشی نظامهای حاكم به خاطر ضعف ساختاری و كاهش توانمندیهای رژیمهای حاكم ـ می دانستند و اصولاً معتقد نبودند كه می شود علیه یك نظام قدرتمند و مستحكم قیام كرد و آن را شكست داد؛ به قول اسكاچوپول انقلابها می آیند و ساخته نمی شوند.

با پیروزی انقلاب اسلامی علیه رژیم قدرتمند شاه، در حالی كه همه ابزارهای قدرت را در اختیار داشت و مورد حمایت تمام قدرتهای بزرگ جهان بود، حیرت اندیشمندان و نظریه پردازان انقلاب برانگیخته شد و گفتمان انقلاب تغییر كرد. از این جهت نظریه پردازان به عامل بسیج نیروهای مردمی، سازمان دهی انقلاب، ایدئولوژی و رهبری انقلاب توجه كردند و در واقع انقلاب اسلامی را به عنوان پدیده جدید مورد بررسی قرار دادند و به عبارت دیگر، اعتراف نمودند كه دسته دیگری از انقلابها نیز می تواند وجود داشته باشد كه "نمی آیند؛ بلكه ساخته می شوند!"

 

13 ـ جمهوری اسلامی؛ الگو و قدرتی منطقه­ای

اصولاً در دنیای مدرن اواخر قرن بیستم این اعتقاد و باور اساسی وجود داشت كه تشكیل و تداوم حكومت بر پایه معیارهای دینی و اسلامی با رعایت اصول و ارزشهای مطرح شده در چهارده قرن قبل امكان دارد و كشورهای اسلامی راهی جز الگو گرفتن از نظامهای سكولار غرب ندارند. این باور حتی در بسیاری از رهبران جهان اسلامی هم وجود داشت كه نمی شود نظامی بر پایه ارزشهای اسلامی ارائه شده در چهارده قرن قبل به وجود آورد.

پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس نظام جمهوری اسلامی بر پایه ارزشهای مذهبی و با استفاده از نهادهای تأسیسی و تداوم آن به مدت بیست و پنج سال و توفیق آن در برقراری روابط متعادل با سایر دولتها و حتی اداره هوشمندانه و قدرتمندانه هشت سال جنگ كلاسیك مدرن، حیرت همه نظاره گران سیاسی و اندیشمندان را برانگیخت و ناچار فصل جدیدی در تقسیم بندی حكومتها برای جمهوری اسلامی باز كردند كه به عنوان الگو قابل بهره برداری و تكرار است و در تاریخ مدرن مشابهی برای آن نمی توان یافت.

 
14 ـ رهبران انقلاب اسلامی؛ الگوهای جدید رهبری

ویژگیهای رهبران سیاسی و برجستگی آنها، در قاموس علوم سیاسی غرب و با تكیه بر نظریات ماكیاولی در توانمندی برای غلبه بر رقیبان و پیش بردن اهداف با هر تدبیر، مكر و دغل خلاصه می شد و چیزی كه برای آنها به عنوان ویژگی ضروری اصلاً مطرح نبود، رعایت اصول و معیارهای اخلاقی، انصاف و صداقت بود.

ظهور رهبران انقلاب اسلامی به ویژه امام خمینی (ره) كه متعلق به باورها و اخلاق اسلامی بود و بیش از هر چیز و قبل از اندیشمندان به پیروزی، به ادای تكلیف الهی توجه داشت امری بدیع و استثنائی در صحنه سیاست بود؛ به ویژه آن كه این نوع رهبران در انجام مأموریتهای سیاسی خود توفیق نهایی هم كسب كرده اند. امروزه مطالعه زندگی و سیره این نوع رهبران مورد توجه خاص و عام قرار گرفته و قانونمندی قبلی مربوط به رهبران سیاسی را زیر سؤال برده است و غرب به همین دلیل تاكنون در پیش بینیهای خود در رابطه با تصمیم گیری و عملكرد رهبران سیاسی و انقلاب دچار اشتباه شده است.

 

15 ـ طرح الهیات رهایی بخش

پیروزی انقلاب اسلامی حتی در جوامع مذهبی غیرمسلمان آثار خود را بر جای گذاشت. كلیسای مسیحیت خود را بر این باور ثابت قدم می دید كه نه حق و نه ضرورت دارد وارد صحنه مبارزات سیاسی علیه رژیمهای خودكامه شود و تنها می تواند به پند و اندرز و نصیحت بسنده كند.
با پیروزی انقلاب اسلامی كه به رهبری علمای دینی شكل گرفت، بعضی از رهبران مسیحیت به ویژه در آمریكای لاتین، متوجه شدند كه به علت بی توجهی به نیازهای عمومی جایگاه خود را میان گروههای اجتماعی از دست داده اند، بنابراین با خروج از اصول و معیارهای پذیرفته شده كلیسای واتیكان، به انقلابیون پیوستند و اوّلین تجربه را در انقلاب نیكاراگوئه كسب كردند و ضمن باز كردن فصل جدیدی در نظام كلیسائی به نام الهیات رهائی بخش برای خود، رهبری بخش مهمی از نهضتهای آزادی بخش آمریكای لاتین را به رغم مخالفت واتیكان، بر عهده گرفتند.

بازتاب انقلاب اسلامی بر جهان اسلام

انقلاب اسلامی ایران به دلیل جاذبیت در شعارها، اهداف، روشها، محتوا و نتایج حركتها و سابقه مشترك دینی و تاریخی و شرایط محیطی منطقه ای و بین المللی، پدیده ای اثر گذار در جهان اسلام بوده است. این مایه های اثربخش به طور طبیعی و یا ارادی و برنامه ریزی شده و از طریق كنترلهایی چون ارگانهای انقلابی سازمانهای رسمی دولتی و اداری، ارتباط علمی و فرهنگی، مبادلات تجاری و اقتصادی، در كشورهای مسلمان بازتاب یافته و دولتها و جنبشها و سازمانهای دینی را در آن جوامع به درجات مختلف متأثر كرده است.

امروزه نه تنها علاقمندان و شیفتگان انقلاب اسلامی؛ حتی دشمنان و مخالفان انقلاب تردیدی ندارند و معترف اند كه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و سقوط رژیم دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی در سال 1357 ش (1979 م) نقطه عطف مهمی نه تنها در تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی جهان اسلام و حتی جهان بشریت بوده است.

این انقلاب از یك طرف به نظام مستبد و وابسته شاهنشاهی پایان داد و به رغم پیش بینیها- ایجاد یك نظام لیبرال ـ دموكراسی مشابه آنچه در غرب یا كشورهای جهان سوم مانند هندوستان وجود دارد، یا دیكتاتوری های مستبد كمونیستی ـ و در كمال شگفتی ناظران و اندیشمندان جهانی، نظامی بر پایه ارزشهای اسلامی و مذهبی بعد از گذشت هزار و چهارصد سال از ظهور اسلام و نداشتن نمونه­ای در عصرهای گذشته مستقر شد و توانست به مدت ربع قرن ـ با وجود همه مشكلات، توطئه­ها و فشارهای خارجی و داخلی دوام آورد، استحكام یابد و كارایی خود در دنیای مدرن متكی بر سكولاریزم و لائیزم را به اثبات برساند.

از سوی دیگر این انقلاب به چند قرن خمودی و انحطاط تمدن اسلامی خاتمه داد و موجب بروز نوعی بیداری و احیاگری اسلامی بر پایه بازگشت به ایدئولوژی و مكتب اسلام شد و بازار همه ایسمهای وارداتی ـ اعم از ناسیونالیزم، لیبرالیزم، سوسیالیزم و... ـ را كساد كرد و به جای آن نوعی شیفتگی و بازگشت به افكار و اندیشه های اسلامی به ویژه در نسل جوان، به وجود آورد. پس از انقلاب اسلامی، دولتهای اسلامی به درجات متفاوتی احساس كرده اند برای دوام خود نیازمند نوعی مشروعیت دینی و مردمی اند، لذا هر دولت به شكلی برای رفع این نیاز واكنش نشان داده است. ملتهای مسلمان نیز نوعا به این نتیجه رسیده اند، كه نقشی در قدرت و مشروعیت دارند، لذا هر كدام به فراخور درك خویش تلاش كرده اند از حقوق و مزایای این توانمندی بهره مند شوند و مطالبات بیشتری مطرح نمایند. امروزه نهضتهای آزادی بخش غیراسلامی در جهان اسلام رنگ باخته و نهضتهای اسلامی اصول گرا به سرعت رشد كرده. قدرت یافته است و در واقع حرف اول را در تحولات سیاسی اجتماعی معاصر منطقه می زنند.

بی تردید احیاگری و بیداری جهان اسلام با پیروزی انقلاب اسلامی معنا و مفهوم جدیدی پیدا كرد و از مرحله نظر به عمل و واقعیت رسید. اگر چه از حدود یك قرن قبل اندیشمندانی چون سید جمال الدین اسدآبادی در جهان اسلام ظهور كردند كه ندای بازگشت به اسلام و رویارویی با فرهنگ غرب را سر می دادند و در این مسیر نهضتها و گروههایی نیز شكل گرفت؛ پیروزی انقلاب اسلامی به همه مسلمانان ثابت كند بازگشت به اسلام تنها یك خیال نیست و می تواند واقعیت هم داشته باشد. می توان ادعا كرد اولین بازتاب پیروزی انقلاب اسلامی ناشی از شكل گیری نظام جمهوری اسلامی و تداوم اقتدار آن در رویارویی با بحرانها و توطئه های گوناگون، به خصوص در تقابل با دنیای قدرتمند غرب، بود كه روز به روز بر امید و اعتماد مسلمانان جهان افزود و آنها را نسبت به بازگشت به عصر شكوهمند اسلامی امیدوارتر كرد. در واقع آنچه آرنولد توین بی در كتاب تمدن در بوته آزمایش در سال 1949 پیش بینی كرده بود، با پیروزی انقلاب اسلامی عینیت یافت.

پان اسلامیسم خوابیده است، با این حال ما باید این امكان را در نظر داشته باشیم كه اگر پرولتاریای جهان (مستضعفین) بر ضد سلطه غرب به شورش برخیزد و خواستار یك رهبری ضد غربی شود، این خفته بیدار خواهد شد. بانگ این شورش ممكن است در برانگیختن روح نظامی اسلام و حتی اگر این روح به قدر خفتگان هفتگانه در خواب بوده باشد اثر روحی محاسبه ناپذیری داشته باشد. زیرا ممكن است پژواك های یك عصر قهرمانی را منعكس سازد. اگر وضع كنونی بشر به یك جنگ نژادی منجر شود اسلام ممكن است بار دیگر برای ایفای نقش تاریخی خود قیام كند
البته میزان تأثیر و بازتاب انقلاب اسلامی بر همه جوامع اسلامی یكسان و یك نواخت نبوده؛ بلكه با توجه به قرابتهای فكری، فرهنگی و جغرافیایی درجه تأثیر آن متفاوت بوده است و چون این انقلاب بر پایه تعالیم دین اسلام و مكتب اهل بیت به پیروزی رسید، زمینه تأثیر گذاری آن با توجه به همین امر متفاوت بود.

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه یازدهم دی 1392ساعت 9:1  توسط اکبر غفوری  | 

جزوه تکمیلی بازتاب انقلاب اسلامی

بازتاب جهانی انقلاب اسلامی

 

(اثرات انقلاب در گستره جهانی)

انقلاب ما انفجار نور بود. «امام خمینی ره»

یك بررسی همه جانبه از آثار و بازتاب جهانی انقلاب اسلامی و استفاده از نظریه سطوح مختلف تحلیلی یا شیوه ای استقرائی نشان می دهد بازتاب انقلاب اسلامی بر دولتها و ملتها و میزان تأثیرگذاری انقلاب اسلامی ـ با توجه به نزدیكی و دوری فرهنگی و جغرافیائی جوامع مختلف با جامعه ایران ـ متفاوت بوده است. بر همین اساس بازتاب جهانی انقلاب اسلامی تحت عناوین مختلف می­تواند مورد بررسی قرار گیرد كه به آن اشاره می نماییم:

 

1 ـ بر دولتها

مطالعات ما از عكس العمل دولتهای جهان كه همگی عضو سازمان ملل اند اعم از دولتهای غربی، شرقی، جهان سوم و حتی دولتهای اسلامی، نشان می دهد كه در مجموع دولتهای معاصر با پیروزی انقلاب اسلامی عموما از این تحول و رخداد عظیم تاریخی استقبال نكردند و با نوعی سرگردانی و حتی شگفتی به این پدیده نوظهور كه برای هیچ كدام از آنها قابل پیش بینی نبود، نظر می افكندند. از طرف دیگر هر كدام از آنها به طریقی نگران اثرات انقلاب بر جامعه خود و آینده ثبات نظام حاكم بر كشورشان بودند. اصولاً چون دولتها بیش از هر چیز به دوام خود می اندیشند و هر حركت مردمی و رهایی بخش می تواند برای آنها نگران كننده و حتی خطرناك باشد، تمایل چندانی به این نوع حركتها و انقلابها ندارند؛ به ویژه در شرایطی كه این دولتها عموما دارای نظامهای سكولار بودند و جدایی دین از سیاست را به عنوان یك اصل ثابت و پابرجا پذیرفته بودند. انقلاب ایران كه خمیر مایه اش از ایدئولوژی و مكتب دینی و اسلامی گرفته شده بود، طبیعتا نمی توانست برای آنها نگران كننده نباشد؛ زیرا كه وضع موجود را در هم می ریخت و نظام و ارزشهای جدیدی را مطرح می كرد. برای همین به طور طبیعی رغبتی برای استقبال از چنین پدیده ای مشاهده نشد و اگر هم موارد بسیار معدودی دیده شد كه انقلاب و نظام برخاسته از آن را به رسمیت شناختند، ناشی از نگرانی آنها از عواقب آن یا فشارهای مردمی و اجتماعی بود.

دولتهای غربی ـ به طور اعم ـ و ایالات متحده آمریكا ـ به طور اخص ـ نسبت به این انقلاب با خصومت و كینه برخورد كردند و تلاش زیادی در ناكام گذاشتن آن و حتی تزلزل و سرنگونی نظام برخاسته از آن به خرج دادند. این رویكرد ناشی از دو اصل بود:

1ـ وابستگی مطلق رژیم گذشته به غرب، به ویژه آمریكا و در واقع به خطر افتادن منافع غرب در ایران.

2ـ اصولاً انقلابهایی بر پایه ارزشهای دینی و اسلامی، نظامهای فكری سكولار ـ لیبرال غرب را به چالش كشیده، پیش بینیها و تئوریهای آنها را مخدوش می كرد.

اگرچه یكپارچگی و سیاست واحد دنیای غرب بعد از فروپاشی نظام دو قطبی دچار تزلزل شده است و اروپای متحد راه خود را در بسیاری از موارد ازجمله پذیرش واقعیتهای انقلاب اسلامی از آمریكا جدا و سیاستی جداگانه و به قول خودشان "تماس و گفتگوی انتقادی در عین همكاری تجاری" را پیشه كرده اند، نباید فراموش كرد كه از لحاظ فكری، فرهنگی و ایدئولوژیك همچنان میان دولتهای غربی وحدت نظری نسبت به واقعیتهای انقلاب اسلامی «به خصوص از نظر حاكمیت ارزشها و اصول اسلامی» وجود دارد و همین نكته است كه ساموئل هانتینگتون را ترغیب كرد با ارائه تئوری برخورد تمدنها و طرح ستیز تمدن اسلام با تمدن غرب، اعلام دارد كه «گسل میان این دو تمدن خونین است.» و بدین وسیله اشتراك نظر اروپا و امریكا را در رویارویی فرهنگی با انقلاب اسلامی تقویت بخشد.

در مورد دولتهای اسلامی می توان گفت بازتاب انقلاب اسلامی بر این دولتها كه عموما پایگاه مردمی نداشتند و وابستگی جدی به جهان غرب و به ویژه آمریكا داشتند، به طور كلی اثر منفی داشت. به عبارت دیگر، می توان گفت هر دولتی كه در اثر تحول ایران برای آینده خود احساس خطر بیشتری می كرده، بازتاب منفی انقلاب اسلامی بر آن دولت بیشتر بوده و عكس العملهای فوری این دولتها را نیز بر همین اساس می توان مشاهده كرد. جالب اینكه هر دولتی كه از اكثریت قوی تر شیعیان برخوردار بود یا دارای اقلیت نسبتا چشمگیری از شیعیان بود، به خاطر هراس از شورش و خیزش مردمی در این كشورها، عكس العمل تندتری نشان داد، به طوری كه رژیم بعثی عراق كه بر ملتی با اكثریت شیعه حكومت می كرد، با خصومت وصف ناپذیری با انقلاب اسلامی برخورد كرد و در نهایت هم جنگ بی رحمانه و بی امانی را علیه این نظام نوپا آغاز كرد كه نه تنها طولانی ترین جنگ قرن بیستم شناخته شد؛ بلكه خسارات جانی و مالی هنگفتی هم برای هر دو ملت بر جای گذارد.
این شرایط با درجه كمتری در مورد بحرین و لبنان صادق است؛ البته حتی دولتهای اسلامی كه دارای اقلیت شیعه هم بودند یا اصولاً شیعیان از موقعیت چشمگیری برخوردار نبودند، با این حال به خاطر ترس از نفوذ انقلاب اسلامی بر همه مسلمانان، مواضع منفی اتخاذ كردند، در عین حال با توجه به حاكمیت دولتهای گوناگون بر این كشورها، می توان چنین نتیجه گیری كرد كه هر قدر این دولتها سیاست مستقل تری از غرب داشتند و به عبارت دیگر نوعی روش انقلابی در پیش گرفته بودند، مانند دولتهای لیبی، الجزایر و یمن، در اوان پیروزی انقلاب اسلامی سیاستی دوستانه تر با ایران انقلابی اتخاذ كردند. در عین حال نباید این اتخاذ مواضع را به معنای استقبال از انقلاب تلقی كرد. حتی این دولتها نیز به تدریج با رشد اسلام گرایی میان جوامع خود، نه تنها رابطه خود را با ایران انقلابی محدود، بلكه بعضا به خصومت و دشمنی هم گرایش پیدا كردند.

از طرف دیگر نباید وضعیت جغرافیایی این دولتها و دوری و نزدیكی آنها با ایران انقلابی را نادیده گرفت؛ بدین معنا كه هر قدر از نظر جغرافیایی به ایران نزدیك تر بودند و خطر صدور انقلاب و نفوذ آن را از طریق مرزهای خود میان مردم بیشتر احساس می كردند، مواضع سخت تری اتخاذ می كردند.
در جمع بندی از بازتاب انقلاب اسلامی بر دولتهای اسلامی می توان به جرأت ادعا كرد این دولتها نه تنها از انقلاب اسلامی استقبال نكردند؛ بلكه با نوعی برخورد منفی با این پدیده روبه رو شدند و این شرایط به رغم گذشت یك ربع قرن از پیروزی انقلاب اسلامی با درجات متفاوت همچنان ادامه دارد.

 

2 ـ بر ملتها

چون انقلاب اسلامی، انقلابی مردمی و در واقع مردمی ترین انقلابها بود، طبیعتا توجه ملتها را بیشتر به خود جلب نموده و آنها را تحت تأثیر قرار داده است، لذا با نگرشی مثبت از آن استقبال كرده­اند. این استقبال با درجاتی متفاوت عمومیت داشته است و بر خلاف دولتهای حاكم بر كشورها كه برخوردی منفی با انقلاب اسلامی داشته اند، ملتها با یك نسبت معكوسی از انقلاب اسلامی استقبال كرده اند؛ هر اندازه كه ملت ایران در نیل به اهداف انقلابی خود با ملتهای دیگر وجه اشتراك داشته اند، به همان نسبت استقبال گسترده تر بوده است. از آنجا كه اغلب دولتهای حاكم بنا به خواست صاحبان قدرت و طبقات خاص ـ نه بر اساس خواست عمومی ملتها بر اریكه قدرت تكیه زده بودند و شباهت زیادی میان رژیم شاهنشاهی و سایر دولتهای حاكم بر جوامع دیگر وجود داشت و دارد، بر اساس نوعی همدردی، خوشحالی خود را در عین شگفتی و به صورت عمومی ابراز می داشتند. از طرف دیگر با توجه به غلبه بعد فرهنگی انقلاب اسلامی، ملتها و جوامعی كه دارای وجوه مشترك فرهنگی بیشتری با ملت ایران بودند، تأثیر پذیری مثبت بیشتری داشته اند؛ بدین ترتیب كه ملتهای مسلمان به ویژه شیعیان عموما خوشحالی خود را از پیروزی انقلاب اسلامی ابراز داشتند و در واقع انقلاب را متعلق به خود دانستند. شاید بتوان گفت انقلاب اسلامی كمترین تأثیر را بر جوامعی گذارده باشد كه ارتباط بسیار كمتری با ایران و انقلاب اسلامی داشته و در واقع آگاهی لازم را از آنچه كه در ایران اتفاق افتاد، كسب نكردند یا امواج منفی تبلیغات رسانه های جمعی در غرب و كشورهای وابسته اجازه رسیدن واقعیتهای انقلابی را به آنها نمی داد؛ بلكه حتی عموما واقعیتها را نیز تحریف می كردند.

بازتاب انقلاب اسلامی بر ملتها در مجموع از گرایش و پذیرش ارزشها و آرمانهای انقلاب تا اتخاذ شیوه­ها و روشهای اتخاذ شده ازجمله گسترش تظاهرات عمومی علیه نظامهای حاكم را می توان مشاهده كرد كه در جای خود به آنها خواهیم پرداخت.

 

ب ـ بر نظام بین الملل

انقلاب اسلامی زمانی شكل گرفت كه نظام جهانی بر پایه غرب محوری، نزدیك به چهار قرن به عنوان امری بدیهی و تثبیت شده، توسط جامعه جهانی پذیرفته شده بود. هر نوع تحولی هم كه در این نظام در ابعاد گوناگون فكری، فرهنگی، اقتصادی و گفتمانهای جدید مطرح می شد نشأت گرفته از غرب بود و هرگز غرب محوری را به چالش نكشیده بود. حتی انقلابهای بزرگ كه خارج از جهان غرب به وقوع پیوست، مانند آنچه در چین (1949) یا كوبا (1959) رخ داد، تابعی از نظامهای فكری و قانونمندیهای برخاسته از غرب بود؛ اما انقلاب اسلامی به عنوان تحولی جدید توانست نظام جهانی غرب محور را در ابعاد مختلف به چالش بكشاند. بر این اساس، می توان نتیجه گرفت پیروزی انقلاب اسلامی موجب تحولات عمیقی در جامعه جهانی و نظام بین الملل در ابعاد زیر شد.

 

1 ـ احیای اسلام؛ به عنوان یك مكتب جامع و جهانی

مهم ترین تأثیر انقلاب اسلامی احیای ارزشها و آگاهیهای اسلامی بود. در واقع پیروزی انقلاب اسلامی نشان داد ادیان، به ویژه دین اسلام، با گذشت زمان و توسعه مدرنیزاسیون نه تنها به پایان راه خود نرسیده اند؛ بلكه بار دیگر به عنوان مهم ترین راه نجات بشریت از ظلم و بیدادگری مطرح می باشند و دنیایی را كه با سرعتی زیاد به سوی مادیات در حركت بود، به ناگهان متوقف كرده، ضمن گشودن دریچه ای از قدرت معنویات و اعتقادات دینی و مذهبی به روی مردم ـ و به ویژه نسل جوان رویگردان از ایدئولوژیهای ماتریالیستی ـ آنان را به آغوش اسلام باز می­گرداند. قرآن و آیات آن در دنیای بعد از انقلاب اسلامی معنا و مفهوم جدیدی پیدا كرد.

 

2 ـ فروپاشی نظام دو قطبی و ایجاد چالش برای نظامهای طراحی شده در غرب

به رغم اینكه انقلاب اسلامی در اوج تحكیم و تثبیت نظام دو قطبی ظهور كرد، در اولین گامهای خود نظام دو قطبی را به چالش كشاند و نه تنها قانونمندی آن را رعایت ننمود؛ علیه آن قیام كرد و در نتیجه دو ابرقدرت بزرگ رقیب در برابر این پدیده نو ظهور، تضادهای خود را كنار گذاشتند و به رویارویی با انقلاب اسلامی پرداختند. انقلاب اسلامی حتی پس از فروپاشی نظام دو قطبی، همه تلاش غرب در مسیر ایجاد و شكل گیری نظامهای غرب محور، مانند نظام تك قطبی، جهانی سازی، برخورد تمدن ها و... را به چالش كشانده، خود طراح نظام جدیدی شده است كه با معیارهای غربی نه تنها همخوانی نداشته، كه در تضاد هم بوده است.

 

3 ـ تغییر گفتمان منازعات جهانی

منازعات جهانی عموما بر پایه منازعه میان دولتها و تشكیل اتحادیه ها و ائتلاف میان دولتهای متخاصم شكل می گرفت، به جریان می افتاد و خاتمه می یافت؛ گر چه گاهی عوامل ایدئولوژیك- مانند آنچه كه در قرن بیستم میان دنیای كمونیسم و جهان سرمایه داری مطرح بود ـ نقش بالقوه ای در این منازعات پیدا می­كرد؛ عموما منازعات بین­المللی بر سر تقسیم منافع اقتصادی شكل می­گرفت.

انقلاب اسلامی نه تنها گفتمان این نوع منازعات را تغییر داد، بلكه بازیگران اصلی در مخاصمات بین­المللی را نیز از حوزه دولت ـ ملت خارج كرد. بر اساس گفتمان جدید منازعه اساسی میان دولتها با منافع و اهداف متفاوت نیست؛ بلكه میان صاحبان قدرت و زور با توده های مردم است و جنگ واقعی میان مستكبران با مستضعفان جهان می باشد. این گفتمان مرزبندیهای جغرافیایی، نژادی، قومی و حتی مذهبی در تخاصمات بین المللی را درهم ریخت و جنگ دولتها را به عنوان مستكبران با ملتها به عنوان مستضعفان مطرح كرد و اكنون تلاش غرب بر این است كه این نوع منازعات را در پوشش مبارزه با تروریسم بعد از 11 سپتامبر 2001 یا برخورد تمدن ها تئوریزه كند.

 

4 ـ خیزش جهانی مستضعفان علیه مستكبران

پیرو تغییر گفتمان منازعات جهانی، صف بندی جهانی هم تغییر كرد. از یك طرف دولتهای حاكم عموما رقابتها و تخاصمات میان خود را كنار گذاشته اند و در مصاف با خیزش عمومی ملتها كه مرزهای جغرافیایی را در نوردیده و یك دل و یك صدا به مبارزه با صاحبان قدرت و زور برخاسته اند و در قالب حركتهای فردی یا جمعی وارد عرصه منازعات جهانی گردیده، موجودیت یافته و به نوعی شناسائی شده اند. نمونه آن حزب اللّه لبنان است كه امروز به عنوان یك قدرت مطرح غیر دولتی در چنان جایگاهی قرار گرفته است كه حرف اوّل و بالاتر از دولت لبنان را در منازعه با صهیونیسم بین الملل و دولت اسرائیل می زند.

 

5 ـ طرح اسلام سیاسی به عنوان گفتمان جدید

پیروزی انقلاب اسلامی بر پایه ارزشها و معیارهای اسلامی، برای اوّلین مرتبه در تاریخ مدرن، گفتمان اسلام سیاسی را در علوم سیاسی و روابط بین الملل مطرح نمود كه خواهان بخشی از قدرت سیاسی آن است. این گفتمان در دنیای لائیسم و سكولاریسم مطرح می شد كه دین نه تنها از سیاست جدا و به گفته ماركس افیون ملتها است، بلكه دوره آن نیز گذشته است و به تاریخ تعلق دارد. چیزی هم برای ارائه به دنیای مدرن ندارد. گفتمان اسلام سیاسی دریچه ای جدید به روی اندیشمندان و صاحب نظران سیاست باز كرد تا بدانند نه تنها دین اسلام می تواند سیاسی باشد؛ حرفهای جدیدی برای ارائه به جهان مدرن دارد و با گفتمان موجود نیز در تقابل است و می توان آن را به عنوان گفتمان برتر در دوران پسامدرن تلقی كرد.

 

6 ـ نفی نظام غرب محور

انقلاب اسلامی استراتژی غرب را در عمل به چالش كشید. خطر بزرگ از آنجا نشأت گرفت كه این انقلاب كمال عظمت در سرزمینی پیروز شد كه در حوزه نفوذ غرب بود و سیطره گفتمان غرب محور را به چالش كشید. اسلام گرایی در عصر پست مدرنیسم یك هسته در دنیایی چند هسته ای است، لذا این تصور كه اروپا (غرب) مدار حركت عالم است، به تزلزل گرایید. در گفتمان مدرن، غرب در مركز بود و تمدنهای غیرغربی در پیرامون قرار داشتند؛ اما با مركز زدایی، تمدنهای غیرغربی از حاشیه به متن آمد. گفتمان بعد از انقلاب اسلامی و این تقابل، نه تنها غرب را از مركز به حاشیه می كشاند؛ بلكه مدعی پیرامون زدایی غرب نیز می شود و به عبارت دیگر، گفتمان اسلام سیاسی و اسلام گرایی، گفتمان جهانی را كه در طول دویست سال سازماندهی شده بود، زائد به حساب می آورد.
گفتمان جدید ضمن برتر دانستن غرب او لحاظ فنی و صنعتی بر جهان اسلام، آن را از نظر اخلاقیات در انحطاط و پرتگاه نابودی می بیند. بنابراین، این نبرد نفی فن آوری و پیشرفت مادی نیست، بلكه پاسخ "نه" به روحیه منحطی است كه خروش فراگیر "علیه غرب عصیان كنید" در مغز و جان انسانها نفوذ می كند. در جهان اسلام، اسلام گرایان به گونه ای كاملاً روشن امكانات و تسهیلات ارتباطی و هنری دولتی را به خدمت می گیرند؛ اما بلافاصله از آنها برای رویارویی با جریانهای فكری كه آغازگر آن امكانات و تسهیلات بوده اند، استفاده می كنند.

 

7 ـ جهان اسلام به عنوان یك قدرت مطرح در نظام جهانی

با پیروزی انقلاب اسلامی و بیداری و همبستگی كه میان ملتهای مسلمان به وجود آمد و به نوعی آرمان و اهداف مشترك، منافع همگن، و مهم تر از همه احساس توانمندی فوق العاده در ابعاد گوناگون انجامید، جهان اسلام به تدریج به عنوان یك بازیگر مستقل و قدرت مهم ـ چه به صورت بالفعل و چه بالقوه ـ در ابعاد فرهنگی، جغرافیایی و اقتصادی مطرح گردید و این در گفتمان سیاسی قبل از انقلاب وجود نداشت. جالب اینكه ویژگیهای این بازیگر جدید با سایر بازیگران كه در قالب اتحادیه ها ـ همچون اتحادیه اروپا ـ شكل گرفته است. تفاوت اساسی دارد. این سیستم با آنچه قبلاً به عنوان معیارهای قدرت مطرح بود، تفاوت ماهوی دارد، بلكه چیزی به عنوان وجدان عمومی ملتهای مسلمان و ارزشها و آرمانهای مشترك، پیوند مستحكمی میان گروههای اجتماعی و توده های مردم به وجود آورده است كه مرزبندیهای سنتی جغرافیایی، نژادی و قومی را درنوردیده و گاه تا اعماق سایر جوامع نفوذ می كند؛ حتی از آنچه هانتینگتون «تمدن اسلامی می نامد» گسترده تر غیرقابل ارزیابی است.

 

8 ـ تغییر معیارهای قدرت در نظام بین المللی

اساس پذیرفته شده برای سنجش و تقسیم بندی كشورها از نظر قدرت برتر ولی مهم تر، عوامل مادی قابل اندازه گیری همچون عامل نظامی، اقتصادی، جمعیتی، جغرافیایی و سیاسی بود كه در تقسیم بندی كشورها به ابرقدرت ها، قدرتهای بزرگ و قدرتهای كوچك استفاده می شد. انقلاب اسلامی كه توسط مردمی با دست تهی علیه قدرتی مورد حمایت همه جانبه قدرتهای بزرگ جهانی غلبه كرد، و شكستی كه نیروهای حزب اللّه بر پنج قدرت بزرگ جهانی در لبنان وارد آورد، موجب مطرح شدن معیارهای جدیدی از قدرت همچون "ایمان، جهاد و شهادت" شد كه نه تنها بر قدرتهای مادی غلبه كرده؛ بلكه امكان اندازه گیری و مواجهه با این معیارها را برای غرب مشكل نمود كرده است. شرایطی كه اسرائیل اكنون با آن روبه رو است، نشانه ناكامی غرب در برخورد با این پدیده نوظهور از قدرت می باشد.

 

 

 

9 ـ طرح سه عنصر معنویت، اخلاق و عدالت در نظام بین المللی

در نظام بین المللی شكل گرفته بعد از عهدنامه وستفالیا و به رسمیت شناختن نهاد دولت ـ ملت به عنوان بازیگران اصلی و رقابت بر پایه منافع مادی كشورها و همچنین آغاز دوره جدایی دین از سیاست، معیار محاسبات در تخاصمات و توافقات بین المللی تنها عناصر مادی در تعریف از منافع ملی مطرح بود. انقلاب اسلامی كه بر پایه ارزشهای دینی شكل گرفت و به پیروزی رسید، عناصر جدید غیر مادی، همچون معنویت، اخلاق و عدالت را به عنوان چارچوبه جدیدی در نظام بین الملل مطرح كرد كه تفاهم در برابر گذشت از آنها، برای بازیگران صحنه جهانی مشكل تر شده است. به همین علت در محاسبات خود و در برخورد با جمهوری اسلامی و جهان اسلام دچار اشتباهات زیادی شده و شكستهایی پی در پی را تحمل كرده اند. ازجمله غربیها در مورد حمایت نظام اسلامی ایران از حقوق مردم فلسطین دچار مشكل شده و نتوانسته اند در مسیر مواضع محكم آن خللی ایجاد كنند و اغلب پیش بینیهای آنها غلط از آب درآمده است.

 

10 ـ آغاز تهاجم جهان اسلام

بعد از ظهور و غلبه نهضت رنسانس در اروپا كه نقطه مهمی در تاریخ تمدن غرب شمرده می شود، غرب حالتی تهاجمی به خود گرفته بود و حرف اوّل را در دنیا در ابعاد مختلف نظامی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مطرح و جوامع دیگر به ویژه جهان اسلام را كه در دوران قبل از رنسانس از تمدن عظیم و شكوفای اسلامی برخوردار بودند، به انفعال و تبعیت از خود وادار كرده بود و امیدی هم به تغییر شرایط نمی رفت.

انقلاب اسلامی یكباره شرایط را تغییر داد و به دوران انفعال جهان اسلام پایان بخشید و آن را در حالتی تهاجمی قرار داد؛ به گونه ای كه امروزه این غرب است كه از خود دفاع می كند و نگران فرهنگ، تمدن و آینده اش می باشد. جلوه تهاجم جهان اسلام را می توان در مسئله درگیری دختران با حجاب فرانسه و سایر كشورهای اروپایی با نظام سكولاریستی غرب و عكس العمل انفعالی آن دولتها مشاهده كرد.

 

11 ـ بازگشت به عظمت تمدن اسلامی

قرون وسطی یادآور شكوه تمدن اسلامی است؛ اما غرب سعی می كرد آن را به فراموشی بسپارد و از آن دوران به عنوان عصر تاریكی x یاد كند و اگر احتمالاً از آن دوران شكوفایی تمدن اسلامی یادی می كرد، آن را مربوط به دوران گذشته و تاریخ می دانست و با توجه به سرعت پیشرفت تمدن غرب با تكیه بر صنعت، تكنولوژی و فن آوری، امكان تجدید حیات تمدن اسلامی را غیر ممكن و بلكه محال می دانست. پیروزی انقلاب اسلامی كه به خلاف خواسته غرب صورت گرفت و بیداری اسلامی و آثار و تبعات آن، این باور را دست كم برای مسلمان ها به وجود آورد كه امكان احیای تمدن اسلامی و تجدید آن دوران با شكوه ممكن و حتی به صورت اجتناب ناپذیر در حال تبدیل شدن به واقعیت است. این باور كه فساد و تباهی اخلاقی در غرب همه جا فراگیر شده است و استعدادهای درخشان در جهان اسلام در سایه اخلاق و آموزه های اسلامی در حال بروز و شكل گیری است، اساس این اندیشه را شكل می دهد.

 

12 ـ تغییر گفتمان انقلاب

قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، عموم نظریه پردازان انقلاب آن را ناشی از فروپاشی نظامهای حاكم به خاطر ضعف ساختاری و كاهش توانمندیهای رژیمهای حاكم ـ می دانستند و اصولاً معتقد نبودند كه می شود علیه یك نظام قدرتمند و مستحكم قیام كرد و آن را شكست داد؛ به قول اسكاچوپول انقلابها می آیند و ساخته نمی شوند.

با پیروزی انقلاب اسلامی علیه رژیم قدرتمند شاه، در حالی كه همه ابزارهای قدرت را در اختیار داشت و مورد حمایت تمام قدرتهای بزرگ جهان بود، حیرت اندیشمندان و نظریه پردازان انقلاب برانگیخته شد و گفتمان انقلاب تغییر كرد. از این جهت نظریه پردازان به عامل بسیج نیروهای مردمی، سازمان دهی انقلاب، ایدئولوژی و رهبری انقلاب توجه كردند و در واقع انقلاب اسلامی را به عنوان پدیده جدید مورد بررسی قرار دادند و به عبارت دیگر، اعتراف نمودند كه دسته دیگری از انقلابها نیز می تواند وجود داشته باشد كه "نمی آیند؛ بلكه ساخته می شوند!"

 

13 ـ جمهوری اسلامی؛ الگو و قدرتی منطقه­ای

اصولاً در دنیای مدرن اواخر قرن بیستم این اعتقاد و باور اساسی وجود داشت كه تشكیل و تداوم حكومت بر پایه معیارهای دینی و اسلامی با رعایت اصول و ارزشهای مطرح شده در چهارده قرن قبل امكان دارد و كشورهای اسلامی راهی جز الگو گرفتن از نظامهای سكولار غرب ندارند. این باور حتی در بسیاری از رهبران جهان اسلامی هم وجود داشت كه نمی شود نظامی بر پایه ارزشهای اسلامی ارائه شده در چهارده قرن قبل به وجود آورد.

پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس نظام جمهوری اسلامی بر پایه ارزشهای مذهبی و با استفاده از نهادهای تأسیسی و تداوم آن به مدت بیست و پنج سال و توفیق آن در برقراری روابط متعادل با سایر دولتها و حتی اداره هوشمندانه و قدرتمندانه هشت سال جنگ كلاسیك مدرن، حیرت همه نظاره گران سیاسی و اندیشمندان را برانگیخت و ناچار فصل جدیدی در تقسیم بندی حكومتها برای جمهوری اسلامی باز كردند كه به عنوان الگو قابل بهره برداری و تكرار است و در تاریخ مدرن مشابهی برای آن نمی توان یافت.

 
14 ـ رهبران انقلاب اسلامی؛ الگوهای جدید رهبری

ویژگیهای رهبران سیاسی و برجستگی آنها، در قاموس علوم سیاسی غرب و با تكیه بر نظریات ماكیاولی در توانمندی برای غلبه بر رقیبان و پیش بردن اهداف با هر تدبیر، مكر و دغل خلاصه می شد و چیزی كه برای آنها به عنوان ویژگی ضروری اصلاً مطرح نبود، رعایت اصول و معیارهای اخلاقی، انصاف و صداقت بود.

ظهور رهبران انقلاب اسلامی به ویژه امام خمینی (ره) كه متعلق به باورها و اخلاق اسلامی بود و بیش از هر چیز و قبل از اندیشمندان به پیروزی، به ادای تكلیف الهی توجه داشت امری بدیع و استثنائی در صحنه سیاست بود؛ به ویژه آن كه این نوع رهبران در انجام مأموریتهای سیاسی خود توفیق نهایی هم كسب كرده اند. امروزه مطالعه زندگی و سیره این نوع رهبران مورد توجه خاص و عام قرار گرفته و قانونمندی قبلی مربوط به رهبران سیاسی را زیر سؤال برده است و غرب به همین دلیل تاكنون در پیش بینیهای خود در رابطه با تصمیم گیری و عملكرد رهبران سیاسی و انقلاب دچار اشتباه شده است.

 

15 ـ طرح الهیات رهایی بخش

پیروزی انقلاب اسلامی حتی در جوامع مذهبی غیرمسلمان آثار خود را بر جای گذاشت. كلیسای مسیحیت خود را بر این باور ثابت قدم می دید كه نه حق و نه ضرورت دارد وارد صحنه مبارزات سیاسی علیه رژیمهای خودكامه شود و تنها می تواند به پند و اندرز و نصیحت بسنده كند.
با پیروزی انقلاب اسلامی كه به رهبری علمای دینی شكل گرفت، بعضی از رهبران مسیحیت به ویژه در آمریكای لاتین، متوجه شدند كه به علت بی توجهی به نیازهای عمومی جایگاه خود را میان گروههای اجتماعی از دست داده اند، بنابراین با خروج از اصول و معیارهای پذیرفته شده كلیسای واتیكان، به انقلابیون پیوستند و اوّلین تجربه را در انقلاب نیكاراگوئه كسب كردند و ضمن باز كردن فصل جدیدی در نظام كلیسائی به نام الهیات رهائی بخش برای خود، رهبری بخش مهمی از نهضتهای آزادی بخش آمریكای لاتین را به رغم مخالفت واتیكان، بر عهده گرفتند.

بازتاب انقلاب اسلامی بر جهان اسلام

انقلاب اسلامی ایران به دلیل جاذبیت در شعارها، اهداف، روشها، محتوا و نتایج حركتها و سابقه مشترك دینی و تاریخی و شرایط محیطی منطقه ای و بین المللی، پدیده ای اثر گذار در جهان اسلام بوده است. این مایه های اثربخش به طور طبیعی و یا ارادی و برنامه ریزی شده و از طریق كنترلهایی چون ارگانهای انقلابی سازمانهای رسمی دولتی و اداری، ارتباط علمی و فرهنگی، مبادلات تجاری و اقتصادی، در كشورهای مسلمان بازتاب یافته و دولتها و جنبشها و سازمانهای دینی را در آن جوامع به درجات مختلف متأثر كرده است.

امروزه نه تنها علاقمندان و شیفتگان انقلاب اسلامی؛ حتی دشمنان و مخالفان انقلاب تردیدی ندارند و معترف اند كه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و سقوط رژیم دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی در سال 1357 ش (1979 م) نقطه عطف مهمی نه تنها در تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی جهان اسلام و حتی جهان بشریت بوده است.

این انقلاب از یك طرف به نظام مستبد و وابسته شاهنشاهی پایان داد و به رغم پیش بینیها- ایجاد یك نظام لیبرال ـ دموكراسی مشابه آنچه در غرب یا كشورهای جهان سوم مانند هندوستان وجود دارد، یا دیكتاتوری های مستبد كمونیستی ـ و در كمال شگفتی ناظران و اندیشمندان جهانی، نظامی بر پایه ارزشهای اسلامی و مذهبی بعد از گذشت هزار و چهارصد سال از ظهور اسلام و نداشتن نمونه­ای در عصرهای گذشته مستقر شد و توانست به مدت ربع قرن ـ با وجود همه مشكلات، توطئه­ها و فشارهای خارجی و داخلی دوام آورد، استحكام یابد و كارایی خود در دنیای مدرن متكی بر سكولاریزم و لائیزم را به اثبات برساند.

از سوی دیگر این انقلاب به چند قرن خمودی و انحطاط تمدن اسلامی خاتمه داد و موجب بروز نوعی بیداری و احیاگری اسلامی بر پایه بازگشت به ایدئولوژی و مكتب اسلام شد و بازار همه ایسمهای وارداتی ـ اعم از ناسیونالیزم، لیبرالیزم، سوسیالیزم و... ـ را كساد كرد و به جای آن نوعی شیفتگی و بازگشت به افكار و اندیشه های اسلامی به ویژه در نسل جوان، به وجود آورد. پس از انقلاب اسلامی، دولتهای اسلامی به درجات متفاوتی احساس كرده اند برای دوام خود نیازمند نوعی مشروعیت دینی و مردمی اند، لذا هر دولت به شكلی برای رفع این نیاز واكنش نشان داده است. ملتهای مسلمان نیز نوعا به این نتیجه رسیده اند، كه نقشی در قدرت و مشروعیت دارند، لذا هر كدام به فراخور درك خویش تلاش كرده اند از حقوق و مزایای این توانمندی بهره مند شوند و مطالبات بیشتری مطرح نمایند. امروزه نهضتهای آزادی بخش غیراسلامی در جهان اسلام رنگ باخته و نهضتهای اسلامی اصول گرا به سرعت رشد كرده. قدرت یافته است و در واقع حرف اول را در تحولات سیاسی اجتماعی معاصر منطقه می زنند.

بی تردید احیاگری و بیداری جهان اسلام با پیروزی انقلاب اسلامی معنا و مفهوم جدیدی پیدا كرد و از مرحله نظر به عمل و واقعیت رسید. اگر چه از حدود یك قرن قبل اندیشمندانی چون سید جمال الدین اسدآبادی در جهان اسلام ظهور كردند كه ندای بازگشت به اسلام و رویارویی با فرهنگ غرب را سر می دادند و در این مسیر نهضتها و گروههایی نیز شكل گرفت؛ پیروزی انقلاب اسلامی به همه مسلمانان ثابت كند بازگشت به اسلام تنها یك خیال نیست و می تواند واقعیت هم داشته باشد. می توان ادعا كرد اولین بازتاب پیروزی انقلاب اسلامی ناشی از شكل گیری نظام جمهوری اسلامی و تداوم اقتدار آن در رویارویی با بحرانها و توطئه های گوناگون، به خصوص در تقابل با دنیای قدرتمند غرب، بود كه روز به روز بر امید و اعتماد مسلمانان جهان افزود و آنها را نسبت به بازگشت به عصر شكوهمند اسلامی امیدوارتر كرد. در واقع آنچه آرنولد توین بی در كتاب تمدن در بوته آزمایش در سال 1949 پیش بینی كرده بود، با پیروزی انقلاب اسلامی عینیت یافت.

پان اسلامیسم خوابیده است، با این حال ما باید این امكان را در نظر داشته باشیم كه اگر پرولتاریای جهان (مستضعفین) بر ضد سلطه غرب به شورش برخیزد و خواستار یك رهبری ضد غربی شود، این خفته بیدار خواهد شد. بانگ این شورش ممكن است در برانگیختن روح نظامی اسلام و حتی اگر این روح به قدر خفتگان هفتگانه در خواب بوده باشد اثر روحی محاسبه ناپذیری داشته باشد. زیرا ممكن است پژواك های یك عصر قهرمانی را منعكس سازد. اگر وضع كنونی بشر به یك جنگ نژادی منجر شود اسلام ممكن است بار دیگر برای ایفای نقش تاریخی خود قیام كند
البته میزان تأثیر و بازتاب انقلاب اسلامی بر همه جوامع اسلامی یكسان و یك نواخت نبوده؛ بلكه با توجه به قرابتهای فكری، فرهنگی و جغرافیایی درجه تأثیر آن متفاوت بوده است و چون این انقلاب بر پایه تعالیم دین اسلام و مكتب اهل بیت به پیروزی رسید، زمینه تأثیر گذاری آن با توجه به همین امر متفاوت بود.

 

الف ـ بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان

انقلاب اسلامی بر مسلمانانی كه پیرو مكتب اهل بیت بودند ـ شیعیان جهان ـ تأثیر فوق العاده و شگفتی گذاشت. می توان ادعا كرد جایگاه شیعیان جهان را از حاشیه به مركز ثقل تحولات جهان اسلام منتقل كرد. شیعیانی كه در طول چند قرن همواره در اقلیت و آماج حملات شدید تبلیغاتی، به ویژه توسط حكام و خلفای بلاد اسلامی، بودند و با تكیه بر اصل تقیه حتی از بروز اندیشه های خود هراس داشتند، با این پیروزی جانی دوباره گرفتند و در صف اوّل مبارزه با امپریالیسم و استكبار ایستادند.

شرق شناسان و اسلام شناسان غربی كه تا این زمان توجه چندانی به مكتب تشیع نداشتند و اسلام را از دریچه اكثریت می دیدند و مطالعات و تحقیقات خود را بیشتر بر پایه شناخت اسلام از دیدگاه اهل سنت و جماعت قرار داده بودند، ناگهان متوجه این غفلت بزرگ شدند و احساس كردند در شناخت مكتب تشیع دچار ابهام شدیدی اند. در همین راستا بود كه مسیر تحقیقات خود را تغییر دادند و با تشكیل كنفرانسها و سمینارهای مختلف و متعدد و انتشار مقالات و كتب گوناگون تلاش وسیعی را برای شناخت بهتر این مكتب آغاز كردند.

به جرأت می توان ادعا كرد كه شناخت اسلام از دید غیرمسلمانان كه قبلاً معطوف به شناخت تعالیم اسلامی با تعبیر اهل سنت و جماعت بود، تحول اساسی پیدا كرد و گرایش به درك اسلام از دید مكتب تشیع بیشتر شد. اگر چه آمار دقیقی در دسترس نیست؛ اطلاعات موجود گویای این واقعیت است كه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تعداد كسانی كه از دریچه مكتب اهل بیت به دین اسلام گرویده اند، به طور چشمگیری افزایش یافته است؛ در حالی كه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی صرفا كسانی اسلام را از این مسیر انتخاب می كردند كه در اثر آشنایی و برخورد تصادفی با ایرانیها یا شیعیان تحت تأثیر قرار می گرفتند.

این امر حتی در مورد تغییر مكتب از مكاتب چهارگانه اهل سنت به مكتب جعفری هم صدق می­كند بدین معنا كه شمار قابل توجهی از اهل سنت در اثر پیروزی انقلاب اسلامی علاقه جدی به شناخت واقعیتهای مكتب تشیع پیدا كردند و به دنبال یافتن رموز و ساز و كاری بودند كه در اثر آنها انقلاب اسلامی به پیروزی رسید و توانست نظامی را تأسیس كند كه در آن ارزشهای اسلامی حاكم باشد. طبق اطلاعات به دست آمده، تنها در نیجریه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، بیش از ده میلیون نفر به پیروان مكتب تشیع افزوده شده است. در بسیاری از جوامع اسلامی همچون مالزی، اندونزی در خاور دور هم كه قبل از پیروزی انقلاب نامی و اثری از مكتب تشیع دیده نمی شد، به تدریج اقلیت شیعه شكل گرفت و جایگاه مطلوبی میان مكتبهای مختلف اسلامی پیدا كرد.
از همه مهم تر تأثیر و بازتاب عظیمی بود كه انقلاب اسلامی میان شیعیان لبنان به وجود آورد و آنها را كه با وجود داشتن اكثریت نسبی، در شرایط سیاسی و اجتماعی اسفناكی به سر می بردند، ناگهان بیدار كرد و از آنها كه جامعه لبنان به عنوان محرومین شناخته می شدند، بمبهای متحركی ساخت كه توانستند در برابر اشغالگران، در مدت كوتاهی، پنج قدرت بزرگ غربی را بدون دادن كوچك ترین امتیازی وادار به فرار از این كشور بنمایند و امروز در حقیقت حزب اللّه لبنان به عنوان نماد خارجی بازتاب انقلاب اسلامی چون ستاره ای می درخشد. لبنان نه تنها كانال حضور انقلاب اسلامی در كل جهان عرب است، بلكه مهم ترین كانال برای تاثیر بر مسئله قدس، فلسطین و منازعه اعراب و اسرائیل است. این سر پل همچنان فعال و پویاست و با خروج اسرائیل از جنوب لبنان پس از 22 سال، محرز شد كه حزب اللّه و مقاومت اسلامی كه بازوی انقلاب اسلامی به حساب می آیند، سهم اساسی در این امر داشتند.

چنانچه در تقارن یا توالی انقلاب اسلامی ایران، حركت سیاسی ـ اسلامی متشابهی در هر یك از كشورهای اسلامی اتفاق افتاده باشد، می توان این فرضیه را با قوت بیشتری بیان كرد كه این امر معلول انقلاب اسلامی بوده است. برای نمونه هم زمان با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، مردم عراق ـ به خصوص شیعیان ـ به صورت توده ای یا تشكیلاتی هیجانات و واكنشهای وسیعی، مشابه مردم ایران، نشان دادند كه می توانست ناشی از تأثیر انقلاب اسلامی باشد.
عراق به عنوان یك كشور مهم عربی با اكثریت شیعی و قدرت نفتی، كانال مناسب دیگری برای حضور و صدور انقلاب اسلامی در جهان عرب بود

.

بازتاب انقلاب اسلامی بر جهان اسلام

اگر تحولات انقلاب اسلامی ایران، عراق را متأثر سازد، رنگ عجمی و دافعه آن، در بین اعراب كم می شود و انقلاب اسلامی از طریق این كشور توانایی آن را می یابد كه به سراسر ممالك عربی گسترش یابد. چنین ظرفیتی می تواند یكی از دلایلی باشد كه توسط كانالهای مختلف، موجب ترغیب صدام حسین برای حمله به ایران شد.

در واقع مسلمانان و شیعیان عراق از دیرباز، با حكومت آن كشور به خصوص بعثیها درگیر بودند؛ اما پیروزی انقلاب اسلامی این زمینه را تشدید و آن را نهادینه تر كرد. صدام حسین نیز این نكته را دریافت و آن را بزرگ ترین فرصت و تهدید برای نظام خود تلقی و با تمام قوا به ایران حمله كرد و مشروعیت عمل غیرقانونی و تجاوزكارانه خود را این گونه توجیه كرد. به نظر می رسد با توجه به سقوط دولت خشن و مستبد بعثی در اثر اشغال عراق توسط نیروهای آمریكایی و آزادیهای نسبی كه در مقایسه با دوران قبل به وجود آمده است، زمینه بازتاب انقلاب اسلامی در عراق به طور جدی فراهم شده است و این مشكل بزرگی است كه آمریكاییها در تشكیل دولت جایگزین با آن روبه رو شده اند.
در بحرین نیز با توجه به اكثریت شیعه، انقلاب اسلامی تأثیر عمیقی بر مردم گذاشت به گونه ای كه امیر بحرین موقعیت خود را به شدت متزلزل دید و بر فشار دولت علیه شیعیان افزود و محیطی خفقان آورتر از گذشته به وجود آورد. اخیرا پادشاه جدید بحرین با درك قابل دوام نبودن شرایط خفقان آور و انفجارآمیز گذشته، آزادیهای نسبی بر قرار كرده و نقش بیشتری در ساختار سیاسی دولت به شیعیان داده است.

در افغانستان، پاكستان و عربستان سعودی اگر چه شیعیان در اقلیت اند؛ بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سهم بیشتر و در عین حال سازنده تری نسبت به گذشته در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه خود پیدا كرده اند.

در مجموع می توان نتیجه گرفت كه بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان در ابعاد زیر بوده است.
انتقال از حاشیه به مركز ثقل جهان اسلام.

گرایش محققان، كارشناسان و اسلام شناسان به شناخت بیشتر تشیع.

گرایش غیرمسلمانان و حتی مسلمانان اهل سنت به مكتب تشیع.

ایجاد روحیه انقلابی و الگوبرداری از انقلاب اسلامی در رویارویی با استكبار جهانی.
پیدایش امواجی از اسلام سیاسی میان شیعیان كه خواهان بخشی از قدرت و حكومت یا تمامی آن هستند.

 

ب ـ بازتاب انقلاب اسلامی بر اهل سنّت

اثری که انقلاب اسلامی ایران در این جوامع گذاشت «تقویت روشهای اصلاحی» بود؛ بدین معنا كه مردم در این جوامع سعی كردند با استفاده از ساختارهای سیاسی موجود، گرایشهای اسلامی خود را نفوذ دهند و قدرت را بدون تغییر سیاسی در اختیار گیرند. روشی كه اسلام گرایان در الجزایر و هم در تركیه اعمال كردند، حركتهای رفورمیستی و اصلاحی بود كه گام به گام با حضور فعالانه در انتخابات شهرداریها و به دنبال آن در انتخابات پارلمان زمینه كسب قدرت را فراهم كردند. اگر چه در عمل این روش در الجزایر با حضور خشن و بی رحمانه ارتش سركوب شد و در تركیه با استفاده از قوانین حاكم حداقل سه مرتبه جلوی كسب قدرت كامل اسلام گرایان گرفته شد و آینده دولت فعلی تركیه كه در واقع با نوعی ظرافت و تفاهم با نظام، سعی می كند موقعیت خود را در برابر ارتش لائیك تركیه حفظ كند، روشن نیست؛ با این وجود تردیدی نیست كه این گرایشهای اسلامی مرهون بازتاب انقلاب اسلامی ایران است. تركیه كه خود وارث خلافت عثمانی بوده است، می تواند سر پل نفوذ اسلام سیاسی به قفقاز و بالكان باشد. این مورد به دلیل همجواری جغرافیایی و نیز به اشتراكات قومی و زبانی و مذهبی است.

چند هفته قبل از حمله صدام حسین به ایران، كودتای نظامی در تركیه صورت گرفت كه تقارن و توالی چنین امری همزمان با انقلاب اسلامی، می تواند این فرضیه را تقویت كند كه روی كار آمدن نظامیان در تركیه بخشی از استراتژی مهار انقلاب اسلامی و كور كردن یكی از سر پلها بود. به این ترتیب می توان مسائل كلان سیاسی تركیه در سالهای بعد را از این منظر نظاره كرد؛ از جمله ورود و خروج حزب اسلام گرای رفاه، حزب فضیلت و در نهایت حزب توسعه و عدالت به صحنه سیاسی آن كشور، كه می تواند نوعی چالش جدی برای نظام لائیك تركیه و آن هم ناشی از انقلاب اسلامی تلقی شود.

در شبه قاره هند نیز انقلاب اسلامی ایران بی تأثیر نبود. افغانستان سر پل مهمی برای بازتاب انقلاب اسلامی در آسیای مركزی بود. در دهه نخست انقلاب، این كشور تحت اشغال بود و سربازانی از ممالك آسیایی شوروی، در افغانستان می جنگیدند كه به نوعی با مجاهدان تماس داشتند. در دهه دوم كه شوروی فروپاشید و آن كشورها مستقل شدند و ضعفها و آسیبهای خاص این دوران را داشتند، تأثیرپذیری آنان از تحولات افغانستان و افكار مذهبی احزاب و مجاهدان افزایش یافته بود، ظهور طالبان تقریبا این سر پل را قطع كرد.

به فاصله 9 ماه پس از وقوع كودتای ماركسیستی در كابل، انقلاب اسلامی در ایران به پیروزی رسید و به سرعت، تأثیراتی در ابعاد مبارزاتی و سیاسی افغانستان برجای گذارد. در كنار اثرات عمیق معنوی، بر روند جهاد مردم افغانستان، تاكتیكهای مبارزاتی مردمی كه در جریان مبارزات گسترده مردم مسلمان ایران علیه رژیم شاه به كار گرفته شده بود، بر شیوه مبارزاتی افغانها نیز تأثیر بسزایی داشت.

پاكستان، نیز در توالی و تقارن انقلاب اسلامی، هیجانات مردمی و تحولات اجتماعی در تأسی از انقلاب را شاهد بود؛ اما در این كشور نیز ـ تقریبا به طور هم زمان با انقلاب اسلامی ـ نظامیان به رهبری ضیاالحق به وسیله كودتا بر اوضاع مسلط شدند و او خود سردمدار احیای اسلامیت شد. این امر می تواند هم ناشی از الزامات تاریخی و انگیزه های شخصی باشد و هم تاكتیكی برای كنترل اسلام گرایی و انقلاب گرایی ـ برخاسته از تحولات ایران ـ تلقی شود. نگرانی از نفوذ و تأثیر وسیع و عمیق انقلاب اسلامی، سبب بروز عكس العملهایی گردید. تأسیس و توسعه سپاه صحابه و ترور مسئولان ایرانی از جمله این عكس العملها بود.

انقلاب اسلامی ایران برای مسلمانان جنوب شرقی آسیا، پس از گذشت سالهای اولیه ـ پیش از آنكه به عنوان الگویی اجتماعی و قابل تكرار مطرح باشد ـ به مثابه منبعی الهام بخش تلقی و موجب تجدید توان حركت انقلاب اسلامی در این جوامع شد.

پیروزی انقلاب اسلامی و انعكاس رسانه ای آن در جنوب شرقی آسیا، موجب تقویت احساس هویت مذهبی میان مسلمانان و تسریع روند تجدید حیات اسلام، آن هم در این جوامع، كه وجه بارز آن افزایش تقاضا برای مشاركت در مسایل جهانی امت اسلامی بود در شئون مختلف جامعه گردید؛ ولی دولتهای این مناطق، سعی كرده اند برخوردی محتاطانه با انقلاب اسلامی داشته باشند. و بنا به ملاحظات داخلی و خارجی (نا آرامی ـ همسویی با غرب) تلاش كرده اند ضمن حفظ روابط رسمی سیاسی، از طرق مختلف مانع گسترش و تعمیق مفاهیم انقلاب اسلامی در جامعه خویش شوند. هر چند در مقاطعی نیز ناگزیر از اصلاح و تعدیل مشی خود به نفع مسلمانان شده اند.
دولت مالزی به رغم اهمیتی كه كنار قومیت برای اسلام، در حیات سیاسی كشور قایل می باشد، نگرانی خود را از بروز حركتهای اسلامی پنهان نكرده است و معمولاً رفت و آمد رهبران اسلامی به ایران را زیر نظر دارد. چندی پیش نیز فرقه اسلامی الارقم را به عنوان جریانی انحرافی معرفی كرد و از ادامه فعالیتهایش جلوگیری به عمل آورد؛ گرچه ماهاتیر محمد نخست وزیر سابق این كشور در اتخاذ مواضع ضد غربی خود می تواند از انقلاب اسلامی الهام گرفته باشد. مرام دولتی اندونزی به رغم اكثریت جمعیت مسلمان، ایدئولوژی سكولار است و نوعی بدبینی نسبت به مسلمانان بین مقامات دولتی، وجود دارد. از این خاطر دولت از مدتها قبل به دنبال سیاست زدایی از اسلام بوده است و از تهدید گرایشات اسلامی نام می برد كه گاهی از آن به نام اسلام ترسی تعبیر می شود. در عین حال در دو دهه اخیر، شاهد بر افتادن حكومت سوهارتو و روی كار آمدن اسلام گراها ـ در كنار سكولارها ـ در اندونزی بودیم.

پیروزی انقلاب ایران، بر تایلند نیز بی تأثیر نبود و راهپیمایی عظیم تایلندیها در سال 1369 ش (1990 م) برای برپایی مسجد تاریخی كروزه، نمونه ای از تلاش مسلمانان برای ابراز هویت اسلامی خویش است. دولت تایلند نیز، با توجه به سیاستهای داخلی، روابط متعادل و متعارفی را با ایران دنبال كرده است.

در باب بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان آفریقا كه در توالی انقلاب اسلامی، با گذشت یك دهه، شاهد پیشرفت جبهه نجات الجزایر می باشیم. این توالی و برخی تشابهات كه در شكل، محتوا، اهداف و شعارهای اسلام گرایان الجزایر با انقلاب اسلامی وجود دارد، پژوهشگران را در طرح این فرضیه كه «انقلاب اسلامی در برخی كشورها چون عراق و لبنان اثر فوری گذاشت و در برخی از كشورها در دهه اوّل بذرهایی پاشید كه در آغاز دهه دوم و سوم نمود پیدا كرد»، جدی تر می نماید. در مصر، در دوران پیروزی انقلاب اسلامی موقعیت اخوان المسلمین میان مردم و جوانان تضعیف شد و شاخه هایی از آن نیز تجزیه و به گروههای جهادی و مسلحانه منشعب شدند؛ البته این امر سبب شد اخوان نزد دولت مصر تقرب بیشتری یابد. با گسترش مبارزات انقلابی تحت لوای اسلام، به عنوان هدف و ابزار مبارزه، برخی از جنبشها و سازمانهای سیاسی و مبارزاتی مجهز به ایدئولوژی های كمونیسم، ناسیونالیسم و لیبرالیسم رنگ باختند و توان اثر گذاری خود را از دست دادند و در عمل متلاشی یا متحول شدند.

برخی از جنبشها نیز به انگیزه های متفاوت و به درجات مختلفی ـ صرف نظر از تأثیرپذیری ـ راه دوری و واگرایی از تز انقلاب اسلامی را پیش گرفتند، برای مثال می توان از گروه طالبان در افغانستان نام برد. در دهه دوم انقلاب اسلامی، عمر البشیر در سودان به قدرت رسید و اقدامات و گرایشات اسلامی مشابه ایران از خود نشان داد. اخبار و اطلاعات، حكایت از ظرفیت و پذیرش بالای جامعه سودان نسبت به انقلاب اسلامی دارد.

همین امر دستاویزی برای كشورهایی مثل مصر و آمریكا شده است تا بتوانند همچنان از تداوم تهدید صدور انقلاب و به خطر افتادن منافع آنان سخن بگویند و تبلیغات و فشارهای خود بر ایران را توجیه نمایند. در حال حاضر، حزب اسلام گرای سودان دچار انشقاق شده و دكتر حسن الترابی ـ كه ریاست پارلمان را به عهده داشت، منزوی شده است. كشور نیز درگیر فشار واقعیات و الزامات داخلی شده و میدان مانوری برای آرمان گرایی، اصول گرایی و انقلاب خواهی فراهم شده است.
نكته ای كه ضرورت دارد به عنوان استثنا در جوامع اهل سنت به آن پرداخته شود، مسئله بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان فلسطین اشغالی است. از آنجا كه حكام صهیونیستی غیر مسلمان اند و عنوان و اولی الامر، حتی طبق تعبیر اهل سنت، بر آنها اطلاق نمی گردد؛ بنابراین بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان آن سرزمین متفاوت بوده است؛ بدین معنا كه مسلمانان سرزمین فلسطین نه تنها شیوه های اصلاحی و رفورمیستی را اتخاذ نكرده اند؛ بلكه بر عكس از شیوه های اصلاحی و سازش كارانه دوری جسته اند و راه و روش انقلابی را در پیش گرفته اند.

اگر چه حماسه مردم فلسطین پدیده ای تصادفی نبود و سالهاست كه آنان با دست خالی برابر حملات وحشیانه صهیونیستها مقاومت می كنند؛ اما واقعیت این است كه پس از انقلاب اسلامی، حركت نوینی در مبارزات مردم فلسطین آغاز شد و جوانان بی شماری به اسلام روی آوردند و تعداد مساجد در كرانه باختری و نوار غزه افزایش یافت. حزب اللّه فلسطین نیز كه از فرزندان انقلاب اسلامی اند، در زندان غزه به عنوان گروهی مبارز اعلام موجودیت كردند و دیری نگذشت كه تحت عنوان انتفاضه اسلامی مبارزه با اسرائیل را متحول ساختند. در حقیقت انتفاضه، با آموختن درسهای تاریخی از انقلاب اسلامی ایران بهترین راه حل را «در نجات ملت فلسطین با تكیه بر آرمان اسلامی» می دانند.

جهاد اسلامی، در فلسطین به عنوان فرزند انقلاب اسلامی ایران، به رهبری شیخ عبدالكریم عوده و با همكاری شهید دكتر فتحی شقاقی كه تا سال 1988 در سیاه چالهای اسرائیل زندانی بود ـ رهبر شاخه نظامی جهاد تأسیس شد. فتحی شقاقی در سال 1989 با تألیف كتابی با عنوان «خمینی راه حل اسلامی و بدیل» نظرات سیاسی و ایدئولوژی خود و جهاد اسلامی را بیان نمود.
در زمان پیروزی انقلاب اسلامی ساف (سازمان آزادی بخش فلسطین) دچار انشعابات متعدد شد، به طوری كه موتور محركه قیام علیه موجودیت اسرائیل از كار افتاد و مقاومت اسلامی در ضعیف ترین حالت خود بود. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، صحنه عمل نیروها و گروه های مبارز و قیام در برابر تهاجم صهیونیزم سیاسی را به نفع نیروهای اسلامی تغییر داد و یأس مفرطی كه بر جهان عرب در زمینه مبارزه با اسرائیل مستولی شده بود، با ظهور انقلاب تبدیل به امید و پایداری شد.
گروه دیگری كه در جریان قیام در سرزمین های اشغالی اعلام موجودیت كردند و در حال حاضر طرفداران زیادی نیز دارند، جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حركه المقاومه الاسلامیه فی فلسطین) ملقب به حماس است. جالب اینكه آنان به همان روش مبارزه با استفاده از عملیات استشهادی ـ كه شیعیان جنوب لبنان عرصه را بر دولت صهیونیستی تنگ كردند و موفق به اخراج صهیونیست ها شدند، عمل می كنند و به چیزی كمتر از آزادی سرزمینهای خود رضا نمی دهند و دست از مبارزه انقلابی به همان شیوه برنمی دارند.

بازتاب انقلاب اسلامی میان جوامع اهل سنت را می توان چنین بر شمرد:

1 ـ بیداری و احیاگری اسلامی: اگرچه بیداری و احیاگری اسلامی میان علما و اندیشمندان اسلامی اهل سنت به قبل از پیروزی انقلاب اسلامی برمی گردد، گسترش آن مرهون پیروزی انقلاب اسلامی است. امروز موضوع جدایی دین از سیاست برای همه مسلمانان امری غیر قابل قبول شناخته شده و بازگشت به اسلام به عنوان یك اصل پذیرفته شده. نه تنها در زندگی فردی و اجتماعی بلكه در زندگی سیاسی همه مسلمان ـ تقویت و تثبیت شده است.

2 ـ تقویت روحیه ضد استكباری و ضد سلطه بیگانه: با مقاومت و رویارویی موفقیت آمیزی كه انقلاب اسلامی در برابر قدرتهای بزرگ به ویژه آمریكا نشان داد، در همه جوامع اسلامی كه طعم حقارت و سلطه استعمار و استكبار را چشیده بودند، اثرات خود را برجای گذاشت و امروزه روحیه ضداستكباری به ویژه ضدآمریكایی در جهان اسلام گستردگی كافی پیدا كرده است. این امر نیز مرهون بازتاب انقلاب اسلامی است.

3- انقلاب اسلامی موجب شد احساس حقارت و خودكم بینی از بین برود و مسلمانان به طور اعم به گذشته و به هویت اسلامی خود افتخار كنند و در پی بازگشت به ارزشهای اسلامی باشند. به همین دلیل بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، مسلمانان، به ویژه جوانان، به حضور در مساجد و مجامع مذهبی رغبت فزاینده ای پیدا كرده اند، حتی پوشش و ظاهر خود را نیز به شكل و شمایل اسلامی درآورده اند. استفاده از حجاب اسلامی میان زنها یك افتخار و سمبل مقاومت دانسته می شود. این امر تا آنجا پیش رفته است كه زنان متعهد، حتی به قیمت محرومیت از تحصیل و از دست دادن شغل خود، از پوشش اسلامی دست برنمی دارند.

4 ـ ظهور مساجد به عنوان كانون فعالیتهای سیاسی: مساجد به عنوان كانون اصلی مبارزات و فعالیتهای سیاسی عمومیت یافته است و هر زمان كه مسلمانان با مشكل سیاسی روبه رو می شوند، به مساجـد روی می آوردند و فعالیتهـای خود را در ایـن مكان مقدس برنامه ریزی می كنند و شكل می­دهند. به همین دلیل نه تنها مساجد موجود در جهان اسلام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی رونق فوق العاده ای یافته است؛ روز به روز بر تعدادشان افزوده می شود و مساجد نه تنها محلی برای انجام فرایض عبادی، بلكه به عنوان مركزی برای فعالیتهای سیاسی و اجتماعی، تثبیت شده است.

5-گسترش نهضت های رهای بخش: بحث از انقلاب اسلامی و ارتباط آن با نهضتهای رهایی بخش، از آنجا ناشی می شود كه ملتهای جهان سوم و زیر سلطه استعماری، با مشاهده وقوع این انقلاب، بسیار كنجكاو شدند تا انقلاب اسلامی را بشناسند. ویژگی «معنویت محوری» انقلاب اسلامی نیز آنان را با این واقعیت مواجه ساخت كه می توان بدون كمك از ایدئولوژیهای غیراصیل، در صدد ایجاد یك نظام مردمی برآمد. بنابراین، خودباوری و بیگانه ستیزی، بزرگ ترین تأثیر انقلاب اسلامی بر شكل گرفتن جنبشها یا فعال تر شدن نهضتهایی بود كه از قبل وجود داشتند.

6 ـ رفتار مذهبی: گرایش بیشتر زنان به حفظ حجاب، افزایش استقبال عمومی در انجام فرایض دینی (مثل برگزاری نمازهای جمعه و جماعت، گسترش جلسات آموزشهای دینی او جمله آموزش قرائت و تفسیر قرآن و حضور گسترده تر در مجالس و محافل مذهبی) از مواردی است كه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی توسعه بیشتری یافته است.

 7 ـ حساسیت اسلامی: گرایش به استفاده از نامها و عناوین اسلامی برای اشخاص و مؤسسات، و دوری از به كاربردن عناوین و نامهای غربی از آثار انقلاب اسلامی بعد از پیروزی انقلاب است، به طوری كه حتی رژیم بعثی عراق، تحت تأثیر این حساسیت، شعار اللّه اكبر را زیب پرچم كشور عراق كرد.

8 ـ حمایت از مقدسات دینی: پس از صدور فتوای امام خمینی - رحمه الله علیه - در مورد سلمان رشدی، انتشار كتاب مزبور در تمامی كشورهای اسلامی ممنوع اعلام شد و تقریبا در تمامی كشورهای اسلامی، تظاهراتی بزرگ علیه سلمان رشدی و حامیانش بر پا شد؛ از جمله در كشورهایی چون هند، پاكستان و...، حتی این عكس العملها در پاكستان منجر به كشته و زخمی شدن تعدادی از مسلمانان گردید.

ورود شارون به مسجدالاقصی نیز چنان احساسات مسلمانان فلسطینی را بر انگیخت كه موجب آغاز انتفاضه قدس شد كه هنوز هم ادامه دارد.

9 ـ مطالبات سیاسی: افزایش تقاضا برای اسلامی تر شدن قوانین و شئون جامعه و وادار نمودن دولت به واكنشهای مثبت و اقناعی در اغلب كشورهای اسلامی، به عنوان خواست عمومی، مطرح است و این امر نظامهای لائیك را به چالش كشانده است.

10 ـ مشاركت بین المللی: (تقویت احساس تعلق به امت اسلامی و ابراز حساسیت نسبت به تحولات جهان اسلام).

 

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه یازدهم دی 1392ساعت 9:0  توسط اکبر غفوری  | 

جزوه تکمیلی بازتاب انقلاب اسلامی

بازتاب جهانی انقلاب اسلامی

 

(اثرات انقلاب در گستره جهانی)

انقلاب ما انفجار نور بود. «امام خمینی ره»

یك بررسی همه جانبه از آثار و بازتاب جهانی انقلاب اسلامی و استفاده از نظریه سطوح مختلف تحلیلی یا شیوه ای استقرائی نشان می دهد بازتاب انقلاب اسلامی بر دولتها و ملتها و میزان تأثیرگذاری انقلاب اسلامی ـ با توجه به نزدیكی و دوری فرهنگی و جغرافیائی جوامع مختلف با جامعه ایران ـ متفاوت بوده است. بر همین اساس بازتاب جهانی انقلاب اسلامی تحت عناوین مختلف می­تواند مورد بررسی قرار گیرد كه به آن اشاره می نماییم:

 

1 ـ بر دولتها

مطالعات ما از عكس العمل دولتهای جهان كه همگی عضو سازمان ملل اند اعم از دولتهای غربی، شرقی، جهان سوم و حتی دولتهای اسلامی، نشان می دهد كه در مجموع دولتهای معاصر با پیروزی انقلاب اسلامی عموما از این تحول و رخداد عظیم تاریخی استقبال نكردند و با نوعی سرگردانی و حتی شگفتی به این پدیده نوظهور كه برای هیچ كدام از آنها قابل پیش بینی نبود، نظر می افكندند. از طرف دیگر هر كدام از آنها به طریقی نگران اثرات انقلاب بر جامعه خود و آینده ثبات نظام حاكم بر كشورشان بودند. اصولاً چون دولتها بیش از هر چیز به دوام خود می اندیشند و هر حركت مردمی و رهایی بخش می تواند برای آنها نگران كننده و حتی خطرناك باشد، تمایل چندانی به این نوع حركتها و انقلابها ندارند؛ به ویژه در شرایطی كه این دولتها عموما دارای نظامهای سكولار بودند و جدایی دین از سیاست را به عنوان یك اصل ثابت و پابرجا پذیرفته بودند. انقلاب ایران كه خمیر مایه اش از ایدئولوژی و مكتب دینی و اسلامی گرفته شده بود، طبیعتا نمی توانست برای آنها نگران كننده نباشد؛ زیرا كه وضع موجود را در هم می ریخت و نظام و ارزشهای جدیدی را مطرح می كرد. برای همین به طور طبیعی رغبتی برای استقبال از چنین پدیده ای مشاهده نشد و اگر هم موارد بسیار معدودی دیده شد كه انقلاب و نظام برخاسته از آن را به رسمیت شناختند، ناشی از نگرانی آنها از عواقب آن یا فشارهای مردمی و اجتماعی بود.

دولتهای غربی ـ به طور اعم ـ و ایالات متحده آمریكا ـ به طور اخص ـ نسبت به این انقلاب با خصومت و كینه برخورد كردند و تلاش زیادی در ناكام گذاشتن آن و حتی تزلزل و سرنگونی نظام برخاسته از آن به خرج دادند. این رویكرد ناشی از دو اصل بود:

1ـ وابستگی مطلق رژیم گذشته به غرب، به ویژه آمریكا و در واقع به خطر افتادن منافع غرب در ایران.

2ـ اصولاً انقلابهایی بر پایه ارزشهای دینی و اسلامی، نظامهای فكری سكولار ـ لیبرال غرب را به چالش كشیده، پیش بینیها و تئوریهای آنها را مخدوش می كرد.

اگرچه یكپارچگی و سیاست واحد دنیای غرب بعد از فروپاشی نظام دو قطبی دچار تزلزل شده است و اروپای متحد راه خود را در بسیاری از موارد ازجمله پذیرش واقعیتهای انقلاب اسلامی از آمریكا جدا و سیاستی جداگانه و به قول خودشان "تماس و گفتگوی انتقادی در عین همكاری تجاری" را پیشه كرده اند، نباید فراموش كرد كه از لحاظ فكری، فرهنگی و ایدئولوژیك همچنان میان دولتهای غربی وحدت نظری نسبت به واقعیتهای انقلاب اسلامی «به خصوص از نظر حاكمیت ارزشها و اصول اسلامی» وجود دارد و همین نكته است كه ساموئل هانتینگتون را ترغیب كرد با ارائه تئوری برخورد تمدنها و طرح ستیز تمدن اسلام با تمدن غرب، اعلام دارد كه «گسل میان این دو تمدن خونین است.» و بدین وسیله اشتراك نظر اروپا و امریكا را در رویارویی فرهنگی با انقلاب اسلامی تقویت بخشد.

در مورد دولتهای اسلامی می توان گفت بازتاب انقلاب اسلامی بر این دولتها كه عموما پایگاه مردمی نداشتند و وابستگی جدی به جهان غرب و به ویژه آمریكا داشتند، به طور كلی اثر منفی داشت. به عبارت دیگر، می توان گفت هر دولتی كه در اثر تحول ایران برای آینده خود احساس خطر بیشتری می كرده، بازتاب منفی انقلاب اسلامی بر آن دولت بیشتر بوده و عكس العملهای فوری این دولتها را نیز بر همین اساس می توان مشاهده كرد. جالب اینكه هر دولتی كه از اكثریت قوی تر شیعیان برخوردار بود یا دارای اقلیت نسبتا چشمگیری از شیعیان بود، به خاطر هراس از شورش و خیزش مردمی در این كشورها، عكس العمل تندتری نشان داد، به طوری كه رژیم بعثی عراق كه بر ملتی با اكثریت شیعه حكومت می كرد، با خصومت وصف ناپذیری با انقلاب اسلامی برخورد كرد و در نهایت هم جنگ بی رحمانه و بی امانی را علیه این نظام نوپا آغاز كرد كه نه تنها طولانی ترین جنگ قرن بیستم شناخته شد؛ بلكه خسارات جانی و مالی هنگفتی هم برای هر دو ملت بر جای گذارد.
این شرایط با درجه كمتری در مورد بحرین و لبنان صادق است؛ البته حتی دولتهای اسلامی كه دارای اقلیت شیعه هم بودند یا اصولاً شیعیان از موقعیت چشمگیری برخوردار نبودند، با این حال به خاطر ترس از نفوذ انقلاب اسلامی بر همه مسلمانان، مواضع منفی اتخاذ كردند، در عین حال با توجه به حاكمیت دولتهای گوناگون بر این كشورها، می توان چنین نتیجه گیری كرد كه هر قدر این دولتها سیاست مستقل تری از غرب داشتند و به عبارت دیگر نوعی روش انقلابی در پیش گرفته بودند، مانند دولتهای لیبی، الجزایر و یمن، در اوان پیروزی انقلاب اسلامی سیاستی دوستانه تر با ایران انقلابی اتخاذ كردند. در عین حال نباید این اتخاذ مواضع را به معنای استقبال از انقلاب تلقی كرد. حتی این دولتها نیز به تدریج با رشد اسلام گرایی میان جوامع خود، نه تنها رابطه خود را با ایران انقلابی محدود، بلكه بعضا به خصومت و دشمنی هم گرایش پیدا كردند.

از طرف دیگر نباید وضعیت جغرافیایی این دولتها و دوری و نزدیكی آنها با ایران انقلابی را نادیده گرفت؛ بدین معنا كه هر قدر از نظر جغرافیایی به ایران نزدیك تر بودند و خطر صدور انقلاب و نفوذ آن را از طریق مرزهای خود میان مردم بیشتر احساس می كردند، مواضع سخت تری اتخاذ می كردند.
در جمع بندی از بازتاب انقلاب اسلامی بر دولتهای اسلامی می توان به جرأت ادعا كرد این دولتها نه تنها از انقلاب اسلامی استقبال نكردند؛ بلكه با نوعی برخورد منفی با این پدیده روبه رو شدند و این شرایط به رغم گذشت یك ربع قرن از پیروزی انقلاب اسلامی با درجات متفاوت همچنان ادامه دارد.

 

2 ـ بر ملتها

چون انقلاب اسلامی، انقلابی مردمی و در واقع مردمی ترین انقلابها بود، طبیعتا توجه ملتها را بیشتر به خود جلب نموده و آنها را تحت تأثیر قرار داده است، لذا با نگرشی مثبت از آن استقبال كرده­اند. این استقبال با درجاتی متفاوت عمومیت داشته است و بر خلاف دولتهای حاكم بر كشورها كه برخوردی منفی با انقلاب اسلامی داشته اند، ملتها با یك نسبت معكوسی از انقلاب اسلامی استقبال كرده اند؛ هر اندازه كه ملت ایران در نیل به اهداف انقلابی خود با ملتهای دیگر وجه اشتراك داشته اند، به همان نسبت استقبال گسترده تر بوده است. از آنجا كه اغلب دولتهای حاكم بنا به خواست صاحبان قدرت و طبقات خاص ـ نه بر اساس خواست عمومی ملتها بر اریكه قدرت تكیه زده بودند و شباهت زیادی میان رژیم شاهنشاهی و سایر دولتهای حاكم بر جوامع دیگر وجود داشت و دارد، بر اساس نوعی همدردی، خوشحالی خود را در عین شگفتی و به صورت عمومی ابراز می داشتند. از طرف دیگر با توجه به غلبه بعد فرهنگی انقلاب اسلامی، ملتها و جوامعی كه دارای وجوه مشترك فرهنگی بیشتری با ملت ایران بودند، تأثیر پذیری مثبت بیشتری داشته اند؛ بدین ترتیب كه ملتهای مسلمان به ویژه شیعیان عموما خوشحالی خود را از پیروزی انقلاب اسلامی ابراز داشتند و در واقع انقلاب را متعلق به خود دانستند. شاید بتوان گفت انقلاب اسلامی كمترین تأثیر را بر جوامعی گذارده باشد كه ارتباط بسیار كمتری با ایران و انقلاب اسلامی داشته و در واقع آگاهی لازم را از آنچه كه در ایران اتفاق افتاد، كسب نكردند یا امواج منفی تبلیغات رسانه های جمعی در غرب و كشورهای وابسته اجازه رسیدن واقعیتهای انقلابی را به آنها نمی داد؛ بلكه حتی عموما واقعیتها را نیز تحریف می كردند.

بازتاب انقلاب اسلامی بر ملتها در مجموع از گرایش و پذیرش ارزشها و آرمانهای انقلاب تا اتخاذ شیوه­ها و روشهای اتخاذ شده ازجمله گسترش تظاهرات عمومی علیه نظامهای حاكم را می توان مشاهده كرد كه در جای خود به آنها خواهیم پرداخت.

 

ب ـ بر نظام بین الملل

انقلاب اسلامی زمانی شكل گرفت كه نظام جهانی بر پایه غرب محوری، نزدیك به چهار قرن به عنوان امری بدیهی و تثبیت شده، توسط جامعه جهانی پذیرفته شده بود. هر نوع تحولی هم كه در این نظام در ابعاد گوناگون فكری، فرهنگی، اقتصادی و گفتمانهای جدید مطرح می شد نشأت گرفته از غرب بود و هرگز غرب محوری را به چالش نكشیده بود. حتی انقلابهای بزرگ كه خارج از جهان غرب به وقوع پیوست، مانند آنچه در چین (1949) یا كوبا (1959) رخ داد، تابعی از نظامهای فكری و قانونمندیهای برخاسته از غرب بود؛ اما انقلاب اسلامی به عنوان تحولی جدید توانست نظام جهانی غرب محور را در ابعاد مختلف به چالش بكشاند. بر این اساس، می توان نتیجه گرفت پیروزی انقلاب اسلامی موجب تحولات عمیقی در جامعه جهانی و نظام بین الملل در ابعاد زیر شد.

 

1 ـ احیای اسلام؛ به عنوان یك مكتب جامع و جهانی

مهم ترین تأثیر انقلاب اسلامی احیای ارزشها و آگاهیهای اسلامی بود. در واقع پیروزی انقلاب اسلامی نشان داد ادیان، به ویژه دین اسلام، با گذشت زمان و توسعه مدرنیزاسیون نه تنها به پایان راه خود نرسیده اند؛ بلكه بار دیگر به عنوان مهم ترین راه نجات بشریت از ظلم و بیدادگری مطرح می باشند و دنیایی را كه با سرعتی زیاد به سوی مادیات در حركت بود، به ناگهان متوقف كرده، ضمن گشودن دریچه ای از قدرت معنویات و اعتقادات دینی و مذهبی به روی مردم ـ و به ویژه نسل جوان رویگردان از ایدئولوژیهای ماتریالیستی ـ آنان را به آغوش اسلام باز می­گرداند. قرآن و آیات آن در دنیای بعد از انقلاب اسلامی معنا و مفهوم جدیدی پیدا كرد.

 

2 ـ فروپاشی نظام دو قطبی و ایجاد چالش برای نظامهای طراحی شده در غرب

به رغم اینكه انقلاب اسلامی در اوج تحكیم و تثبیت نظام دو قطبی ظهور كرد، در اولین گامهای خود نظام دو قطبی را به چالش كشاند و نه تنها قانونمندی آن را رعایت ننمود؛ علیه آن قیام كرد و در نتیجه دو ابرقدرت بزرگ رقیب در برابر این پدیده نو ظهور، تضادهای خود را كنار گذاشتند و به رویارویی با انقلاب اسلامی پرداختند. انقلاب اسلامی حتی پس از فروپاشی نظام دو قطبی، همه تلاش غرب در مسیر ایجاد و شكل گیری نظامهای غرب محور، مانند نظام تك قطبی، جهانی سازی، برخورد تمدن ها و... را به چالش كشانده، خود طراح نظام جدیدی شده است كه با معیارهای غربی نه تنها همخوانی نداشته، كه در تضاد هم بوده است.

 

3 ـ تغییر گفتمان منازعات جهانی

منازعات جهانی عموما بر پایه منازعه میان دولتها و تشكیل اتحادیه ها و ائتلاف میان دولتهای متخاصم شكل می گرفت، به جریان می افتاد و خاتمه می یافت؛ گر چه گاهی عوامل ایدئولوژیك- مانند آنچه كه در قرن بیستم میان دنیای كمونیسم و جهان سرمایه داری مطرح بود ـ نقش بالقوه ای در این منازعات پیدا می­كرد؛ عموما منازعات بین­المللی بر سر تقسیم منافع اقتصادی شكل می­گرفت.

انقلاب اسلامی نه تنها گفتمان این نوع منازعات را تغییر داد، بلكه بازیگران اصلی در مخاصمات بین­المللی را نیز از حوزه دولت ـ ملت خارج كرد. بر اساس گفتمان جدید منازعه اساسی میان دولتها با منافع و اهداف متفاوت نیست؛ بلكه میان صاحبان قدرت و زور با توده های مردم است و جنگ واقعی میان مستكبران با مستضعفان جهان می باشد. این گفتمان مرزبندیهای جغرافیایی، نژادی، قومی و حتی مذهبی در تخاصمات بین المللی را درهم ریخت و جنگ دولتها را به عنوان مستكبران با ملتها به عنوان مستضعفان مطرح كرد و اكنون تلاش غرب بر این است كه این نوع منازعات را در پوشش مبارزه با تروریسم بعد از 11 سپتامبر 2001 یا برخورد تمدن ها تئوریزه كند.

 

4 ـ خیزش جهانی مستضعفان علیه مستكبران

پیرو تغییر گفتمان منازعات جهانی، صف بندی جهانی هم تغییر كرد. از یك طرف دولتهای حاكم عموما رقابتها و تخاصمات میان خود را كنار گذاشته اند و در مصاف با خیزش عمومی ملتها كه مرزهای جغرافیایی را در نوردیده و یك دل و یك صدا به مبارزه با صاحبان قدرت و زور برخاسته اند و در قالب حركتهای فردی یا جمعی وارد عرصه منازعات جهانی گردیده، موجودیت یافته و به نوعی شناسائی شده اند. نمونه آن حزب اللّه لبنان است كه امروز به عنوان یك قدرت مطرح غیر دولتی در چنان جایگاهی قرار گرفته است كه حرف اوّل و بالاتر از دولت لبنان را در منازعه با صهیونیسم بین الملل و دولت اسرائیل می زند.

 

5 ـ طرح اسلام سیاسی به عنوان گفتمان جدید

پیروزی انقلاب اسلامی بر پایه ارزشها و معیارهای اسلامی، برای اوّلین مرتبه در تاریخ مدرن، گفتمان اسلام سیاسی را در علوم سیاسی و روابط بین الملل مطرح نمود كه خواهان بخشی از قدرت سیاسی آن است. این گفتمان در دنیای لائیسم و سكولاریسم مطرح می شد كه دین نه تنها از سیاست جدا و به گفته ماركس افیون ملتها است، بلكه دوره آن نیز گذشته است و به تاریخ تعلق دارد. چیزی هم برای ارائه به دنیای مدرن ندارد. گفتمان اسلام سیاسی دریچه ای جدید به روی اندیشمندان و صاحب نظران سیاست باز كرد تا بدانند نه تنها دین اسلام می تواند سیاسی باشد؛ حرفهای جدیدی برای ارائه به جهان مدرن دارد و با گفتمان موجود نیز در تقابل است و می توان آن را به عنوان گفتمان برتر در دوران پسامدرن تلقی كرد.

 

6 ـ نفی نظام غرب محور

انقلاب اسلامی استراتژی غرب را در عمل به چالش كشید. خطر بزرگ از آنجا نشأت گرفت كه این انقلاب كمال عظمت در سرزمینی پیروز شد كه در حوزه نفوذ غرب بود و سیطره گفتمان غرب محور را به چالش كشید. اسلام گرایی در عصر پست مدرنیسم یك هسته در دنیایی چند هسته ای است، لذا این تصور كه اروپا (غرب) مدار حركت عالم است، به تزلزل گرایید. در گفتمان مدرن، غرب در مركز بود و تمدنهای غیرغربی در پیرامون قرار داشتند؛ اما با مركز زدایی، تمدنهای غیرغربی از حاشیه به متن آمد. گفتمان بعد از انقلاب اسلامی و این تقابل، نه تنها غرب را از مركز به حاشیه می كشاند؛ بلكه مدعی پیرامون زدایی غرب نیز می شود و به عبارت دیگر، گفتمان اسلام سیاسی و اسلام گرایی، گفتمان جهانی را كه در طول دویست سال سازماندهی شده بود، زائد به حساب می آورد.
گفتمان جدید ضمن برتر دانستن غرب او لحاظ فنی و صنعتی بر جهان اسلام، آن را از نظر اخلاقیات در انحطاط و پرتگاه نابودی می بیند. بنابراین، این نبرد نفی فن آوری و پیشرفت مادی نیست، بلكه پاسخ "نه" به روحیه منحطی است كه خروش فراگیر "علیه غرب عصیان كنید" در مغز و جان انسانها نفوذ می كند. در جهان اسلام، اسلام گرایان به گونه ای كاملاً روشن امكانات و تسهیلات ارتباطی و هنری دولتی را به خدمت می گیرند؛ اما بلافاصله از آنها برای رویارویی با جریانهای فكری كه آغازگر آن امكانات و تسهیلات بوده اند، استفاده می كنند.

 

7 ـ جهان اسلام به عنوان یك قدرت مطرح در نظام جهانی

با پیروزی انقلاب اسلامی و بیداری و همبستگی كه میان ملتهای مسلمان به وجود آمد و به نوعی آرمان و اهداف مشترك، منافع همگن، و مهم تر از همه احساس توانمندی فوق العاده در ابعاد گوناگون انجامید، جهان اسلام به تدریج به عنوان یك بازیگر مستقل و قدرت مهم ـ چه به صورت بالفعل و چه بالقوه ـ در ابعاد فرهنگی، جغرافیایی و اقتصادی مطرح گردید و این در گفتمان سیاسی قبل از انقلاب وجود نداشت. جالب اینكه ویژگیهای این بازیگر جدید با سایر بازیگران كه در قالب اتحادیه ها ـ همچون اتحادیه اروپا ـ شكل گرفته است. تفاوت اساسی دارد. این سیستم با آنچه قبلاً به عنوان معیارهای قدرت مطرح بود، تفاوت ماهوی دارد، بلكه چیزی به عنوان وجدان عمومی ملتهای مسلمان و ارزشها و آرمانهای مشترك، پیوند مستحكمی میان گروههای اجتماعی و توده های مردم به وجود آورده است كه مرزبندیهای سنتی جغرافیایی، نژادی و قومی را درنوردیده و گاه تا اعماق سایر جوامع نفوذ می كند؛ حتی از آنچه هانتینگتون «تمدن اسلامی می نامد» گسترده تر غیرقابل ارزیابی است.

 

8 ـ تغییر معیارهای قدرت در نظام بین المللی

اساس پذیرفته شده برای سنجش و تقسیم بندی كشورها از نظر قدرت برتر ولی مهم تر، عوامل مادی قابل اندازه گیری همچون عامل نظامی، اقتصادی، جمعیتی، جغرافیایی و سیاسی بود كه در تقسیم بندی كشورها به ابرقدرت ها، قدرتهای بزرگ و قدرتهای كوچك استفاده می شد. انقلاب اسلامی كه توسط مردمی با دست تهی علیه قدرتی مورد حمایت همه جانبه قدرتهای بزرگ جهانی غلبه كرد، و شكستی كه نیروهای حزب اللّه بر پنج قدرت بزرگ جهانی در لبنان وارد آورد، موجب مطرح شدن معیارهای جدیدی از قدرت همچون "ایمان، جهاد و شهادت" شد كه نه تنها بر قدرتهای مادی غلبه كرده؛ بلكه امكان اندازه گیری و مواجهه با این معیارها را برای غرب مشكل نمود كرده است. شرایطی كه اسرائیل اكنون با آن روبه رو است، نشانه ناكامی غرب در برخورد با این پدیده نوظهور از قدرت می باشد.

 

 

 

9 ـ طرح سه عنصر معنویت، اخلاق و عدالت در نظام بین المللی

در نظام بین المللی شكل گرفته بعد از عهدنامه وستفالیا و به رسمیت شناختن نهاد دولت ـ ملت به عنوان بازیگران اصلی و رقابت بر پایه منافع مادی كشورها و همچنین آغاز دوره جدایی دین از سیاست، معیار محاسبات در تخاصمات و توافقات بین المللی تنها عناصر مادی در تعریف از منافع ملی مطرح بود. انقلاب اسلامی كه بر پایه ارزشهای دینی شكل گرفت و به پیروزی رسید، عناصر جدید غیر مادی، همچون معنویت، اخلاق و عدالت را به عنوان چارچوبه جدیدی در نظام بین الملل مطرح كرد كه تفاهم در برابر گذشت از آنها، برای بازیگران صحنه جهانی مشكل تر شده است. به همین علت در محاسبات خود و در برخورد با جمهوری اسلامی و جهان اسلام دچار اشتباهات زیادی شده و شكستهایی پی در پی را تحمل كرده اند. ازجمله غربیها در مورد حمایت نظام اسلامی ایران از حقوق مردم فلسطین دچار مشكل شده و نتوانسته اند در مسیر مواضع محكم آن خللی ایجاد كنند و اغلب پیش بینیهای آنها غلط از آب درآمده است.

 

10 ـ آغاز تهاجم جهان اسلام

بعد از ظهور و غلبه نهضت رنسانس در اروپا كه نقطه مهمی در تاریخ تمدن غرب شمرده می شود، غرب حالتی تهاجمی به خود گرفته بود و حرف اوّل را در دنیا در ابعاد مختلف نظامی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مطرح و جوامع دیگر به ویژه جهان اسلام را كه در دوران قبل از رنسانس از تمدن عظیم و شكوفای اسلامی برخوردار بودند، به انفعال و تبعیت از خود وادار كرده بود و امیدی هم به تغییر شرایط نمی رفت.

انقلاب اسلامی یكباره شرایط را تغییر داد و به دوران انفعال جهان اسلام پایان بخشید و آن را در حالتی تهاجمی قرار داد؛ به گونه ای كه امروزه این غرب است كه از خود دفاع می كند و نگران فرهنگ، تمدن و آینده اش می باشد. جلوه تهاجم جهان اسلام را می توان در مسئله درگیری دختران با حجاب فرانسه و سایر كشورهای اروپایی با نظام سكولاریستی غرب و عكس العمل انفعالی آن دولتها مشاهده كرد.

 

11 ـ بازگشت به عظمت تمدن اسلامی

قرون وسطی یادآور شكوه تمدن اسلامی است؛ اما غرب سعی می كرد آن را به فراموشی بسپارد و از آن دوران به عنوان عصر تاریكی x یاد كند و اگر احتمالاً از آن دوران شكوفایی تمدن اسلامی یادی می كرد، آن را مربوط به دوران گذشته و تاریخ می دانست و با توجه به سرعت پیشرفت تمدن غرب با تكیه بر صنعت، تكنولوژی و فن آوری، امكان تجدید حیات تمدن اسلامی را غیر ممكن و بلكه محال می دانست. پیروزی انقلاب اسلامی كه به خلاف خواسته غرب صورت گرفت و بیداری اسلامی و آثار و تبعات آن، این باور را دست كم برای مسلمان ها به وجود آورد كه امكان احیای تمدن اسلامی و تجدید آن دوران با شكوه ممكن و حتی به صورت اجتناب ناپذیر در حال تبدیل شدن به واقعیت است. این باور كه فساد و تباهی اخلاقی در غرب همه جا فراگیر شده است و استعدادهای درخشان در جهان اسلام در سایه اخلاق و آموزه های اسلامی در حال بروز و شكل گیری است، اساس این اندیشه را شكل می دهد.

 

12 ـ تغییر گفتمان انقلاب

قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، عموم نظریه پردازان انقلاب آن را ناشی از فروپاشی نظامهای حاكم به خاطر ضعف ساختاری و كاهش توانمندیهای رژیمهای حاكم ـ می دانستند و اصولاً معتقد نبودند كه می شود علیه یك نظام قدرتمند و مستحكم قیام كرد و آن را شكست داد؛ به قول اسكاچوپول انقلابها می آیند و ساخته نمی شوند.

با پیروزی انقلاب اسلامی علیه رژیم قدرتمند شاه، در حالی كه همه ابزارهای قدرت را در اختیار داشت و مورد حمایت تمام قدرتهای بزرگ جهان بود، حیرت اندیشمندان و نظریه پردازان انقلاب برانگیخته شد و گفتمان انقلاب تغییر كرد. از این جهت نظریه پردازان به عامل بسیج نیروهای مردمی، سازمان دهی انقلاب، ایدئولوژی و رهبری انقلاب توجه كردند و در واقع انقلاب اسلامی را به عنوان پدیده جدید مورد بررسی قرار دادند و به عبارت دیگر، اعتراف نمودند كه دسته دیگری از انقلابها نیز می تواند وجود داشته باشد كه "نمی آیند؛ بلكه ساخته می شوند!"

 

13 ـ جمهوری اسلامی؛ الگو و قدرتی منطقه­ای

اصولاً در دنیای مدرن اواخر قرن بیستم این اعتقاد و باور اساسی وجود داشت كه تشكیل و تداوم حكومت بر پایه معیارهای دینی و اسلامی با رعایت اصول و ارزشهای مطرح شده در چهارده قرن قبل امكان دارد و كشورهای اسلامی راهی جز الگو گرفتن از نظامهای سكولار غرب ندارند. این باور حتی در بسیاری از رهبران جهان اسلامی هم وجود داشت كه نمی شود نظامی بر پایه ارزشهای اسلامی ارائه شده در چهارده قرن قبل به وجود آورد.

پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس نظام جمهوری اسلامی بر پایه ارزشهای مذهبی و با استفاده از نهادهای تأسیسی و تداوم آن به مدت بیست و پنج سال و توفیق آن در برقراری روابط متعادل با سایر دولتها و حتی اداره هوشمندانه و قدرتمندانه هشت سال جنگ كلاسیك مدرن، حیرت همه نظاره گران سیاسی و اندیشمندان را برانگیخت و ناچار فصل جدیدی در تقسیم بندی حكومتها برای جمهوری اسلامی باز كردند كه به عنوان الگو قابل بهره برداری و تكرار است و در تاریخ مدرن مشابهی برای آن نمی توان یافت.

 
14 ـ رهبران انقلاب اسلامی؛ الگوهای جدید رهبری

ویژگیهای رهبران سیاسی و برجستگی آنها، در قاموس علوم سیاسی غرب و با تكیه بر نظریات ماكیاولی در توانمندی برای غلبه بر رقیبان و پیش بردن اهداف با هر تدبیر، مكر و دغل خلاصه می شد و چیزی كه برای آنها به عنوان ویژگی ضروری اصلاً مطرح نبود، رعایت اصول و معیارهای اخلاقی، انصاف و صداقت بود.

ظهور رهبران انقلاب اسلامی به ویژه امام خمینی (ره) كه متعلق به باورها و اخلاق اسلامی بود و بیش از هر چیز و قبل از اندیشمندان به پیروزی، به ادای تكلیف الهی توجه داشت امری بدیع و استثنائی در صحنه سیاست بود؛ به ویژه آن كه این نوع رهبران در انجام مأموریتهای سیاسی خود توفیق نهایی هم كسب كرده اند. امروزه مطالعه زندگی و سیره این نوع رهبران مورد توجه خاص و عام قرار گرفته و قانونمندی قبلی مربوط به رهبران سیاسی را زیر سؤال برده است و غرب به همین دلیل تاكنون در پیش بینیهای خود در رابطه با تصمیم گیری و عملكرد رهبران سیاسی و انقلاب دچار اشتباه شده است.

 

15 ـ طرح الهیات رهایی بخش

پیروزی انقلاب اسلامی حتی در جوامع مذهبی غیرمسلمان آثار خود را بر جای گذاشت. كلیسای مسیحیت خود را بر این باور ثابت قدم می دید كه نه حق و نه ضرورت دارد وارد صحنه مبارزات سیاسی علیه رژیمهای خودكامه شود و تنها می تواند به پند و اندرز و نصیحت بسنده كند.
با پیروزی انقلاب اسلامی كه به رهبری علمای دینی شكل گرفت، بعضی از رهبران مسیحیت به ویژه در آمریكای لاتین، متوجه شدند كه به علت بی توجهی به نیازهای عمومی جایگاه خود را میان گروههای اجتماعی از دست داده اند، بنابراین با خروج از اصول و معیارهای پذیرفته شده كلیسای واتیكان، به انقلابیون پیوستند و اوّلین تجربه را در انقلاب نیكاراگوئه كسب كردند و ضمن باز كردن فصل جدیدی در نظام كلیسائی به نام الهیات رهائی بخش برای خود، رهبری بخش مهمی از نهضتهای آزادی بخش آمریكای لاتین را به رغم مخالفت واتیكان، بر عهده گرفتند.

بازتاب انقلاب اسلامی بر جهان اسلام

انقلاب اسلامی ایران به دلیل جاذبیت در شعارها، اهداف، روشها، محتوا و نتایج حركتها و سابقه مشترك دینی و تاریخی و شرایط محیطی منطقه ای و بین المللی، پدیده ای اثر گذار در جهان اسلام بوده است. این مایه های اثربخش به طور طبیعی و یا ارادی و برنامه ریزی شده و از طریق كنترلهایی چون ارگانهای انقلابی سازمانهای رسمی دولتی و اداری، ارتباط علمی و فرهنگی، مبادلات تجاری و اقتصادی، در كشورهای مسلمان بازتاب یافته و دولتها و جنبشها و سازمانهای دینی را در آن جوامع به درجات مختلف متأثر كرده است.

امروزه نه تنها علاقمندان و شیفتگان انقلاب اسلامی؛ حتی دشمنان و مخالفان انقلاب تردیدی ندارند و معترف اند كه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و سقوط رژیم دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی در سال 1357 ش (1979 م) نقطه عطف مهمی نه تنها در تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی جهان اسلام و حتی جهان بشریت بوده است.

این انقلاب از یك طرف به نظام مستبد و وابسته شاهنشاهی پایان داد و به رغم پیش بینیها- ایجاد یك نظام لیبرال ـ دموكراسی مشابه آنچه در غرب یا كشورهای جهان سوم مانند هندوستان وجود دارد، یا دیكتاتوری های مستبد كمونیستی ـ و در كمال شگفتی ناظران و اندیشمندان جهانی، نظامی بر پایه ارزشهای اسلامی و مذهبی بعد از گذشت هزار و چهارصد سال از ظهور اسلام و نداشتن نمونه­ای در عصرهای گذشته مستقر شد و توانست به مدت ربع قرن ـ با وجود همه مشكلات، توطئه­ها و فشارهای خارجی و داخلی دوام آورد، استحكام یابد و كارایی خود در دنیای مدرن متكی بر سكولاریزم و لائیزم را به اثبات برساند.

از سوی دیگر این انقلاب به چند قرن خمودی و انحطاط تمدن اسلامی خاتمه داد و موجب بروز نوعی بیداری و احیاگری اسلامی بر پایه بازگشت به ایدئولوژی و مكتب اسلام شد و بازار همه ایسمهای وارداتی ـ اعم از ناسیونالیزم، لیبرالیزم، سوسیالیزم و... ـ را كساد كرد و به جای آن نوعی شیفتگی و بازگشت به افكار و اندیشه های اسلامی به ویژه در نسل جوان، به وجود آورد. پس از انقلاب اسلامی، دولتهای اسلامی به درجات متفاوتی احساس كرده اند برای دوام خود نیازمند نوعی مشروعیت دینی و مردمی اند، لذا هر دولت به شكلی برای رفع این نیاز واكنش نشان داده است. ملتهای مسلمان نیز نوعا به این نتیجه رسیده اند، كه نقشی در قدرت و مشروعیت دارند، لذا هر كدام به فراخور درك خویش تلاش كرده اند از حقوق و مزایای این توانمندی بهره مند شوند و مطالبات بیشتری مطرح نمایند. امروزه نهضتهای آزادی بخش غیراسلامی در جهان اسلام رنگ باخته و نهضتهای اسلامی اصول گرا به سرعت رشد كرده. قدرت یافته است و در واقع حرف اول را در تحولات سیاسی اجتماعی معاصر منطقه می زنند.

بی تردید احیاگری و بیداری جهان اسلام با پیروزی انقلاب اسلامی معنا و مفهوم جدیدی پیدا كرد و از مرحله نظر به عمل و واقعیت رسید. اگر چه از حدود یك قرن قبل اندیشمندانی چون سید جمال الدین اسدآبادی در جهان اسلام ظهور كردند كه ندای بازگشت به اسلام و رویارویی با فرهنگ غرب را سر می دادند و در این مسیر نهضتها و گروههایی نیز شكل گرفت؛ پیروزی انقلاب اسلامی به همه مسلمانان ثابت كند بازگشت به اسلام تنها یك خیال نیست و می تواند واقعیت هم داشته باشد. می توان ادعا كرد اولین بازتاب پیروزی انقلاب اسلامی ناشی از شكل گیری نظام جمهوری اسلامی و تداوم اقتدار آن در رویارویی با بحرانها و توطئه های گوناگون، به خصوص در تقابل با دنیای قدرتمند غرب، بود كه روز به روز بر امید و اعتماد مسلمانان جهان افزود و آنها را نسبت به بازگشت به عصر شكوهمند اسلامی امیدوارتر كرد. در واقع آنچه آرنولد توین بی در كتاب تمدن در بوته آزمایش در سال 1949 پیش بینی كرده بود، با پیروزی انقلاب اسلامی عینیت یافت.

پان اسلامیسم خوابیده است، با این حال ما باید این امكان را در نظر داشته باشیم كه اگر پرولتاریای جهان (مستضعفین) بر ضد سلطه غرب به شورش برخیزد و خواستار یك رهبری ضد غربی شود، این خفته بیدار خواهد شد. بانگ این شورش ممكن است در برانگیختن روح نظامی اسلام و حتی اگر این روح به قدر خفتگان هفتگانه در خواب بوده باشد اثر روحی محاسبه ناپذیری داشته باشد. زیرا ممكن است پژواك های یك عصر قهرمانی را منعكس سازد. اگر وضع كنونی بشر به یك جنگ نژادی منجر شود اسلام ممكن است بار دیگر برای ایفای نقش تاریخی خود قیام كند
البته میزان تأثیر و بازتاب انقلاب اسلامی بر همه جوامع اسلامی یكسان و یك نواخت نبوده؛ بلكه با توجه به قرابتهای فكری، فرهنگی و جغرافیایی درجه تأثیر آن متفاوت بوده است و چون این انقلاب بر پایه تعالیم دین اسلام و مكتب اهل بیت به پیروزی رسید، زمینه تأثیر گذاری آن با توجه به همین امر متفاوت بود.

 

الف ـ بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان

انقلاب اسلامی بر مسلمانانی كه پیرو مكتب اهل بیت بودند ـ شیعیان جهان ـ تأثیر فوق العاده و شگفتی گذاشت. می توان ادعا كرد جایگاه شیعیان جهان را از حاشیه به مركز ثقل تحولات جهان اسلام منتقل كرد. شیعیانی كه در طول چند قرن همواره در اقلیت و آماج حملات شدید تبلیغاتی، به ویژه توسط حكام و خلفای بلاد اسلامی، بودند و با تكیه بر اصل تقیه حتی از بروز اندیشه های خود هراس داشتند، با این پیروزی جانی دوباره گرفتند و در صف اوّل مبارزه با امپریالیسم و استكبار ایستادند.

شرق شناسان و اسلام شناسان غربی كه تا این زمان توجه چندانی به مكتب تشیع نداشتند و اسلام را از دریچه اكثریت می دیدند و مطالعات و تحقیقات خود را بیشتر بر پایه شناخت اسلام از دیدگاه اهل سنت و جماعت قرار داده بودند، ناگهان متوجه این غفلت بزرگ شدند و احساس كردند در شناخت مكتب تشیع دچار ابهام شدیدی اند. در همین راستا بود كه مسیر تحقیقات خود را تغییر دادند و با تشكیل كنفرانسها و سمینارهای مختلف و متعدد و انتشار مقالات و كتب گوناگون تلاش وسیعی را برای شناخت بهتر این مكتب آغاز كردند.

به جرأت می توان ادعا كرد كه شناخت اسلام از دید غیرمسلمانان كه قبلاً معطوف به شناخت تعالیم اسلامی با تعبیر اهل سنت و جماعت بود، تحول اساسی پیدا كرد و گرایش به درك اسلام از دید مكتب تشیع بیشتر شد. اگر چه آمار دقیقی در دسترس نیست؛ اطلاعات موجود گویای این واقعیت است كه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تعداد كسانی كه از دریچه مكتب اهل بیت به دین اسلام گرویده اند، به طور چشمگیری افزایش یافته است؛ در حالی كه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی صرفا كسانی اسلام را از این مسیر انتخاب می كردند كه در اثر آشنایی و برخورد تصادفی با ایرانیها یا شیعیان تحت تأثیر قرار می گرفتند.

این امر حتی در مورد تغییر مكتب از مكاتب چهارگانه اهل سنت به مكتب جعفری هم صدق می­كند بدین معنا كه شمار قابل توجهی از اهل سنت در اثر پیروزی انقلاب اسلامی علاقه جدی به شناخت واقعیتهای مكتب تشیع پیدا كردند و به دنبال یافتن رموز و ساز و كاری بودند كه در اثر آنها انقلاب اسلامی به پیروزی رسید و توانست نظامی را تأسیس كند كه در آن ارزشهای اسلامی حاكم باشد. طبق اطلاعات به دست آمده، تنها در نیجریه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، بیش از ده میلیون نفر به پیروان مكتب تشیع افزوده شده است. در بسیاری از جوامع اسلامی همچون مالزی، اندونزی در خاور دور هم كه قبل از پیروزی انقلاب نامی و اثری از مكتب تشیع دیده نمی شد، به تدریج اقلیت شیعه شكل گرفت و جایگاه مطلوبی میان مكتبهای مختلف اسلامی پیدا كرد.
از همه مهم تر تأثیر و بازتاب عظیمی بود كه انقلاب اسلامی میان شیعیان لبنان به وجود آورد و آنها را كه با وجود داشتن اكثریت نسبی، در شرایط سیاسی و اجتماعی اسفناكی به سر می بردند، ناگهان بیدار كرد و از آنها كه جامعه لبنان به عنوان محرومین شناخته می شدند، بمبهای متحركی ساخت كه توانستند در برابر اشغالگران، در مدت كوتاهی، پنج قدرت بزرگ غربی را بدون دادن كوچك ترین امتیازی وادار به فرار از این كشور بنمایند و امروز در حقیقت حزب اللّه لبنان به عنوان نماد خارجی بازتاب انقلاب اسلامی چون ستاره ای می درخشد. لبنان نه تنها كانال حضور انقلاب اسلامی در كل جهان عرب است، بلكه مهم ترین كانال برای تاثیر بر مسئله قدس، فلسطین و منازعه اعراب و اسرائیل است. این سر پل همچنان فعال و پویاست و با خروج اسرائیل از جنوب لبنان پس از 22 سال، محرز شد كه حزب اللّه و مقاومت اسلامی كه بازوی انقلاب اسلامی به حساب می آیند، سهم اساسی در این امر داشتند.

چنانچه در تقارن یا توالی انقلاب اسلامی ایران، حركت سیاسی ـ اسلامی متشابهی در هر یك از كشورهای اسلامی اتفاق افتاده باشد، می توان این فرضیه را با قوت بیشتری بیان كرد كه این امر معلول انقلاب اسلامی بوده است. برای نمونه هم زمان با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، مردم عراق ـ به خصوص شیعیان ـ به صورت توده ای یا تشكیلاتی هیجانات و واكنشهای وسیعی، مشابه مردم ایران، نشان دادند كه می توانست ناشی از تأثیر انقلاب اسلامی باشد.
عراق به عنوان یك كشور مهم عربی با اكثریت شیعی و قدرت نفتی، كانال مناسب دیگری برای حضور و صدور انقلاب اسلامی در جهان عرب بود

.

بازتاب انقلاب اسلامی بر جهان اسلام

اگر تحولات انقلاب اسلامی ایران، عراق را متأثر سازد، رنگ عجمی و دافعه آن، در بین اعراب كم می شود و انقلاب اسلامی از طریق این كشور توانایی آن را می یابد كه به سراسر ممالك عربی گسترش یابد. چنین ظرفیتی می تواند یكی از دلایلی باشد كه توسط كانالهای مختلف، موجب ترغیب صدام حسین برای حمله به ایران شد.

در واقع مسلمانان و شیعیان عراق از دیرباز، با حكومت آن كشور به خصوص بعثیها درگیر بودند؛ اما پیروزی انقلاب اسلامی این زمینه را تشدید و آن را نهادینه تر كرد. صدام حسین نیز این نكته را دریافت و آن را بزرگ ترین فرصت و تهدید برای نظام خود تلقی و با تمام قوا به ایران حمله كرد و مشروعیت عمل غیرقانونی و تجاوزكارانه خود را این گونه توجیه كرد. به نظر می رسد با توجه به سقوط دولت خشن و مستبد بعثی در اثر اشغال عراق توسط نیروهای آمریكایی و آزادیهای نسبی كه در مقایسه با دوران قبل به وجود آمده است، زمینه بازتاب انقلاب اسلامی در عراق به طور جدی فراهم شده است و این مشكل بزرگی است كه آمریكاییها در تشكیل دولت جایگزین با آن روبه رو شده اند.
در بحرین نیز با توجه به اكثریت شیعه، انقلاب اسلامی تأثیر عمیقی بر مردم گذاشت به گونه ای كه امیر بحرین موقعیت خود را به شدت متزلزل دید و بر فشار دولت علیه شیعیان افزود و محیطی خفقان آورتر از گذشته به وجود آورد. اخیرا پادشاه جدید بحرین با درك قابل دوام نبودن شرایط خفقان آور و انفجارآمیز گذشته، آزادیهای نسبی بر قرار كرده و نقش بیشتری در ساختار سیاسی دولت به شیعیان داده است.

در افغانستان، پاكستان و عربستان سعودی اگر چه شیعیان در اقلیت اند؛ بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سهم بیشتر و در عین حال سازنده تری نسبت به گذشته در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه خود پیدا كرده اند.

در مجموع می توان نتیجه گرفت كه بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان در ابعاد زیر بوده است.
انتقال از حاشیه به مركز ثقل جهان اسلام.

گرایش محققان، كارشناسان و اسلام شناسان به شناخت بیشتر تشیع.

گرایش غیرمسلمانان و حتی مسلمانان اهل سنت به مكتب تشیع.

ایجاد روحیه انقلابی و الگوبرداری از انقلاب اسلامی در رویارویی با استكبار جهانی.
پیدایش امواجی از اسلام سیاسی میان شیعیان كه خواهان بخشی از قدرت و حكومت یا تمامی آن هستند.

 

ب ـ بازتاب انقلاب اسلامی بر اهل سنّت

اثری که انقلاب اسلامی ایران در این جوامع گذاشت «تقویت روشهای اصلاحی» بود؛ بدین معنا كه مردم در این جوامع سعی كردند با استفاده از ساختارهای سیاسی موجود، گرایشهای اسلامی خود را نفوذ دهند و قدرت را بدون تغییر سیاسی در اختیار گیرند. روشی كه اسلام گرایان در الجزایر و هم در تركیه اعمال كردند، حركتهای رفورمیستی و اصلاحی بود كه گام به گام با حضور فعالانه در انتخابات شهرداریها و به دنبال آن در انتخابات پارلمان زمینه كسب قدرت را فراهم كردند. اگر چه در عمل این روش در الجزایر با حضور خشن و بی رحمانه ارتش سركوب شد و در تركیه با استفاده از قوانین حاكم حداقل سه مرتبه جلوی كسب قدرت كامل اسلام گرایان گرفته شد و آینده دولت فعلی تركیه كه در واقع با نوعی ظرافت و تفاهم با نظام، سعی می كند موقعیت خود را در برابر ارتش لائیك تركیه حفظ كند، روشن نیست؛ با این وجود تردیدی نیست كه این گرایشهای اسلامی مرهون بازتاب انقلاب اسلامی ایران است. تركیه كه خود وارث خلافت عثمانی بوده است، می تواند سر پل نفوذ اسلام سیاسی به قفقاز و بالكان باشد. این مورد به دلیل همجواری جغرافیایی و نیز به اشتراكات قومی و زبانی و مذهبی است.

چند هفته قبل از حمله صدام حسین به ایران، كودتای نظامی در تركیه صورت گرفت كه تقارن و توالی چنین امری همزمان با انقلاب اسلامی، می تواند این فرضیه را تقویت كند كه روی كار آمدن نظامیان در تركیه بخشی از استراتژی مهار انقلاب اسلامی و كور كردن یكی از سر پلها بود. به این ترتیب می توان مسائل كلان سیاسی تركیه در سالهای بعد را از این منظر نظاره كرد؛ از جمله ورود و خروج حزب اسلام گرای رفاه، حزب فضیلت و در نهایت حزب توسعه و عدالت به صحنه سیاسی آن كشور، كه می تواند نوعی چالش جدی برای نظام لائیك تركیه و آن هم ناشی از انقلاب اسلامی تلقی شود.

در شبه قاره هند نیز انقلاب اسلامی ایران بی تأثیر نبود. افغانستان سر پل مهمی برای بازتاب انقلاب اسلامی در آسیای مركزی بود. در دهه نخست انقلاب، این كشور تحت اشغال بود و سربازانی از ممالك آسیایی شوروی، در افغانستان می جنگیدند كه به نوعی با مجاهدان تماس داشتند. در دهه دوم كه شوروی فروپاشید و آن كشورها مستقل شدند و ضعفها و آسیبهای خاص این دوران را داشتند، تأثیرپذیری آنان از تحولات افغانستان و افكار مذهبی احزاب و مجاهدان افزایش یافته بود، ظهور طالبان تقریبا این سر پل را قطع كرد.

به فاصله 9 ماه پس از وقوع كودتای ماركسیستی در كابل، انقلاب اسلامی در ایران به پیروزی رسید و به سرعت، تأثیراتی در ابعاد مبارزاتی و سیاسی افغانستان برجای گذارد. در كنار اثرات عمیق معنوی، بر روند جهاد مردم افغانستان، تاكتیكهای مبارزاتی مردمی كه در جریان مبارزات گسترده مردم مسلمان ایران علیه رژیم شاه به كار گرفته شده بود، بر شیوه مبارزاتی افغانها نیز تأثیر بسزایی داشت.

پاكستان، نیز در توالی و تقارن انقلاب اسلامی، هیجانات مردمی و تحولات اجتماعی در تأسی از انقلاب را شاهد بود؛ اما در این كشور نیز ـ تقریبا به طور هم زمان با انقلاب اسلامی ـ نظامیان به رهبری ضیاالحق به وسیله كودتا بر اوضاع مسلط شدند و او خود سردمدار احیای اسلامیت شد. این امر می تواند هم ناشی از الزامات تاریخی و انگیزه های شخصی باشد و هم تاكتیكی برای كنترل اسلام گرایی و انقلاب گرایی ـ برخاسته از تحولات ایران ـ تلقی شود. نگرانی از نفوذ و تأثیر وسیع و عمیق انقلاب اسلامی، سبب بروز عكس العملهایی گردید. تأسیس و توسعه سپاه صحابه و ترور مسئولان ایرانی از جمله این عكس العملها بود.

انقلاب اسلامی ایران برای مسلمانان جنوب شرقی آسیا، پس از گذشت سالهای اولیه ـ پیش از آنكه به عنوان الگویی اجتماعی و قابل تكرار مطرح باشد ـ به مثابه منبعی الهام بخش تلقی و موجب تجدید توان حركت انقلاب اسلامی در این جوامع شد.

پیروزی انقلاب اسلامی و انعكاس رسانه ای آن در جنوب شرقی آسیا، موجب تقویت احساس هویت مذهبی میان مسلمانان و تسریع روند تجدید حیات اسلام، آن هم در این جوامع، كه وجه بارز آن افزایش تقاضا برای مشاركت در مسایل جهانی امت اسلامی بود در شئون مختلف جامعه گردید؛ ولی دولتهای این مناطق، سعی كرده اند برخوردی محتاطانه با انقلاب اسلامی داشته باشند. و بنا به ملاحظات داخلی و خارجی (نا آرامی ـ همسویی با غرب) تلاش كرده اند ضمن حفظ روابط رسمی سیاسی، از طرق مختلف مانع گسترش و تعمیق مفاهیم انقلاب اسلامی در جامعه خویش شوند. هر چند در مقاطعی نیز ناگزیر از اصلاح و تعدیل مشی خود به نفع مسلمانان شده اند.
دولت مالزی به رغم اهمیتی كه كنار قومیت برای اسلام، در حیات سیاسی كشور قایل می باشد، نگرانی خود را از بروز حركتهای اسلامی پنهان نكرده است و معمولاً رفت و آمد رهبران اسلامی به ایران را زیر نظر دارد. چندی پیش نیز فرقه اسلامی الارقم را به عنوان جریانی انحرافی معرفی كرد و از ادامه فعالیتهایش جلوگیری به عمل آورد؛ گرچه ماهاتیر محمد نخست وزیر سابق این كشور در اتخاذ مواضع ضد غربی خود می تواند از انقلاب اسلامی الهام گرفته باشد. مرام دولتی اندونزی به رغم اكثریت جمعیت مسلمان، ایدئولوژی سكولار است و نوعی بدبینی نسبت به مسلمانان بین مقامات دولتی، وجود دارد. از این خاطر دولت از مدتها قبل به دنبال سیاست زدایی از اسلام بوده است و از تهدید گرایشات اسلامی نام می برد كه گاهی از آن به نام اسلام ترسی تعبیر می شود. در عین حال در دو دهه اخیر، شاهد بر افتادن حكومت سوهارتو و روی كار آمدن اسلام گراها ـ در كنار سكولارها ـ در اندونزی بودیم.

پیروزی انقلاب ایران، بر تایلند نیز بی تأثیر نبود و راهپیمایی عظیم تایلندیها در سال 1369 ش (1990 م) برای برپایی مسجد تاریخی كروزه، نمونه ای از تلاش مسلمانان برای ابراز هویت اسلامی خویش است. دولت تایلند نیز، با توجه به سیاستهای داخلی، روابط متعادل و متعارفی را با ایران دنبال كرده است.

در باب بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان آفریقا كه در توالی انقلاب اسلامی، با گذشت یك دهه، شاهد پیشرفت جبهه نجات الجزایر می باشیم. این توالی و برخی تشابهات كه در شكل، محتوا، اهداف و شعارهای اسلام گرایان الجزایر با انقلاب اسلامی وجود دارد، پژوهشگران را در طرح این فرضیه كه «انقلاب اسلامی در برخی كشورها چون عراق و لبنان اثر فوری گذاشت و در برخی از كشورها در دهه اوّل بذرهایی پاشید كه در آغاز دهه دوم و سوم نمود پیدا كرد»، جدی تر می نماید. در مصر، در دوران پیروزی انقلاب اسلامی موقعیت اخوان المسلمین میان مردم و جوانان تضعیف شد و شاخه هایی از آن نیز تجزیه و به گروههای جهادی و مسلحانه منشعب شدند؛ البته این امر سبب شد اخوان نزد دولت مصر تقرب بیشتری یابد. با گسترش مبارزات انقلابی تحت لوای اسلام، به عنوان هدف و ابزار مبارزه، برخی از جنبشها و سازمانهای سیاسی و مبارزاتی مجهز به ایدئولوژی های كمونیسم، ناسیونالیسم و لیبرالیسم رنگ باختند و توان اثر گذاری خود را از دست دادند و در عمل متلاشی یا متحول شدند.

برخی از جنبشها نیز به انگیزه های متفاوت و به درجات مختلفی ـ صرف نظر از تأثیرپذیری ـ راه دوری و واگرایی از تز انقلاب اسلامی را پیش گرفتند، برای مثال می توان از گروه طالبان در افغانستان نام برد. در دهه دوم انقلاب اسلامی، عمر البشیر در سودان به قدرت رسید و اقدامات و گرایشات اسلامی مشابه ایران از خود نشان داد. اخبار و اطلاعات، حكایت از ظرفیت و پذیرش بالای جامعه سودان نسبت به انقلاب اسلامی دارد.

همین امر دستاویزی برای كشورهایی مثل مصر و آمریكا شده است تا بتوانند همچنان از تداوم تهدید صدور انقلاب و به خطر افتادن منافع آنان سخن بگویند و تبلیغات و فشارهای خود بر ایران را توجیه نمایند. در حال حاضر، حزب اسلام گرای سودان دچار انشقاق شده و دكتر حسن الترابی ـ كه ریاست پارلمان را به عهده داشت، منزوی شده است. كشور نیز درگیر فشار واقعیات و الزامات داخلی شده و میدان مانوری برای آرمان گرایی، اصول گرایی و انقلاب خواهی فراهم شده است.
نكته ای كه ضرورت دارد به عنوان استثنا در جوامع اهل سنت به آن پرداخته شود، مسئله بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان فلسطین اشغالی است. از آنجا كه حكام صهیونیستی غیر مسلمان اند و عنوان و اولی الامر، حتی طبق تعبیر اهل سنت، بر آنها اطلاق نمی گردد؛ بنابراین بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان آن سرزمین متفاوت بوده است؛ بدین معنا كه مسلمانان سرزمین فلسطین نه تنها شیوه های اصلاحی و رفورمیستی را اتخاذ نكرده اند؛ بلكه بر عكس از شیوه های اصلاحی و سازش كارانه دوری جسته اند و راه و روش انقلابی را در پیش گرفته اند.

اگر چه حماسه مردم فلسطین پدیده ای تصادفی نبود و سالهاست كه آنان با دست خالی برابر حملات وحشیانه صهیونیستها مقاومت می كنند؛ اما واقعیت این است كه پس از انقلاب اسلامی، حركت نوینی در مبارزات مردم فلسطین آغاز شد و جوانان بی شماری به اسلام روی آوردند و تعداد مساجد در كرانه باختری و نوار غزه افزایش یافت. حزب اللّه فلسطین نیز كه از فرزندان انقلاب اسلامی اند، در زندان غزه به عنوان گروهی مبارز اعلام موجودیت كردند و دیری نگذشت كه تحت عنوان انتفاضه اسلامی مبارزه با اسرائیل را متحول ساختند. در حقیقت انتفاضه، با آموختن درسهای تاریخی از انقلاب اسلامی ایران بهترین راه حل را «در نجات ملت فلسطین با تكیه بر آرمان اسلامی» می دانند.

جهاد اسلامی، در فلسطین به عنوان فرزند انقلاب اسلامی ایران، به رهبری شیخ عبدالكریم عوده و با همكاری شهید دكتر فتحی شقاقی كه تا سال 1988 در سیاه چالهای اسرائیل زندانی بود ـ رهبر شاخه نظامی جهاد تأسیس شد. فتحی شقاقی در سال 1989 با تألیف كتابی با عنوان «خمینی راه حل اسلامی و بدیل» نظرات سیاسی و ایدئولوژی خود و جهاد اسلامی را بیان نمود.
در زمان پیروزی انقلاب اسلامی ساف (سازمان آزادی بخش فلسطین) دچار انشعابات متعدد شد، به طوری كه موتور محركه قیام علیه موجودیت اسرائیل از كار افتاد و مقاومت اسلامی در ضعیف ترین حالت خود بود. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، صحنه عمل نیروها و گروه های مبارز و قیام در برابر تهاجم صهیونیزم سیاسی را به نفع نیروهای اسلامی تغییر داد و یأس مفرطی كه بر جهان عرب در زمینه مبارزه با اسرائیل مستولی شده بود، با ظهور انقلاب تبدیل به امید و پایداری شد.
گروه دیگری كه در جریان قیام در سرزمین های اشغالی اعلام موجودیت كردند و در حال حاضر طرفداران زیادی نیز دارند، جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حركه المقاومه الاسلامیه فی فلسطین) ملقب به حماس است. جالب اینكه آنان به همان روش مبارزه با استفاده از عملیات استشهادی ـ كه شیعیان جنوب لبنان عرصه را بر دولت صهیونیستی تنگ كردند و موفق به اخراج صهیونیست ها شدند، عمل می كنند و به چیزی كمتر از آزادی سرزمینهای خود رضا نمی دهند و دست از مبارزه انقلابی به همان شیوه برنمی دارند.

بازتاب انقلاب اسلامی میان جوامع اهل سنت را می توان چنین بر شمرد:

1 ـ بیداری و احیاگری اسلامی: اگرچه بیداری و احیاگری اسلامی میان علما و اندیشمندان اسلامی اهل سنت به قبل از پیروزی انقلاب اسلامی برمی گردد، گسترش آن مرهون پیروزی انقلاب اسلامی است. امروز موضوع جدایی دین از سیاست برای همه مسلمانان امری غیر قابل قبول شناخته شده و بازگشت به اسلام به عنوان یك اصل پذیرفته شده. نه تنها در زندگی فردی و اجتماعی بلكه در زندگی سیاسی همه مسلمان ـ تقویت و تثبیت شده است.

2 ـ تقویت روحیه ضد استكباری و ضد سلطه بیگانه: با مقاومت و رویارویی موفقیت آمیزی كه انقلاب اسلامی در برابر قدرتهای بزرگ به ویژه آمریكا نشان داد، در همه جوامع اسلامی كه طعم حقارت و سلطه استعمار و استكبار را چشیده بودند، اثرات خود را برجای گذاشت و امروزه روحیه ضداستكباری به ویژه ضدآمریكایی در جهان اسلام گستردگی كافی پیدا كرده است. این امر نیز مرهون بازتاب انقلاب اسلامی است.

3- انقلاب اسلامی موجب شد احساس حقارت و خودكم بینی از بین برود و مسلمانان به طور اعم به گذشته و به هویت اسلامی خود افتخار كنند و در پی بازگشت به ارزشهای اسلامی باشند. به همین دلیل بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، مسلمانان، به ویژه جوانان، به حضور در مساجد و مجامع مذهبی رغبت فزاینده ای پیدا كرده اند، حتی پوشش و ظاهر خود را نیز به شكل و شمایل اسلامی درآورده اند. استفاده از حجاب اسلامی میان زنها یك افتخار و سمبل مقاومت دانسته می شود. این امر تا آنجا پیش رفته است كه زنان متعهد، حتی به قیمت محرومیت از تحصیل و از دست دادن شغل خود، از پوشش اسلامی دست برنمی دارند.

4 ـ ظهور مساجد به عنوان كانون فعالیتهای سیاسی: مساجد به عنوان كانون اصلی مبارزات و فعالیتهای سیاسی عمومیت یافته است و هر زمان كه مسلمانان با مشكل سیاسی روبه رو می شوند، به مساجـد روی می آوردند و فعالیتهـای خود را در ایـن مكان مقدس برنامه ریزی می كنند و شكل می­دهند. به همین دلیل نه تنها مساجد موجود در جهان اسلام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی رونق فوق العاده ای یافته است؛ روز به روز بر تعدادشان افزوده می شود و مساجد نه تنها محلی برای انجام فرایض عبادی، بلكه به عنوان مركزی برای فعالیتهای سیاسی و اجتماعی، تثبیت شده است.

5-گسترش نهضت های رهای بخش: بحث از انقلاب اسلامی و ارتباط آن با نهضتهای رهایی بخش، از آنجا ناشی می شود كه ملتهای جهان سوم و زیر سلطه استعماری، با مشاهده وقوع این انقلاب، بسیار كنجكاو شدند تا انقلاب اسلامی را بشناسند. ویژگی «معنویت محوری» انقلاب اسلامی نیز آنان را با این واقعیت مواجه ساخت كه می توان بدون كمك از ایدئولوژیهای غیراصیل، در صدد ایجاد یك نظام مردمی برآمد. بنابراین، خودباوری و بیگانه ستیزی، بزرگ ترین تأثیر انقلاب اسلامی بر شكل گرفتن جنبشها یا فعال تر شدن نهضتهایی بود كه از قبل وجود داشتند.

6 ـ رفتار مذهبی: گرایش بیشتر زنان به حفظ حجاب، افزایش استقبال عمومی در انجام فرایض دینی (مثل برگزاری نمازهای جمعه و جماعت، گسترش جلسات آموزشهای دینی او جمله آموزش قرائت و تفسیر قرآن و حضور گسترده تر در مجالس و محافل مذهبی) از مواردی است كه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی توسعه بیشتری یافته است.

 7 ـ حساسیت اسلامی: گرایش به استفاده از نامها و عناوین اسلامی برای اشخاص و مؤسسات، و دوری از به كاربردن عناوین و نامهای غربی از آثار انقلاب اسلامی بعد از پیروزی انقلاب است، به طوری كه حتی رژیم بعثی عراق، تحت تأثیر این حساسیت، شعار اللّه اكبر را زیب پرچم كشور عراق كرد.

8 ـ حمایت از مقدسات دینی: پس از صدور فتوای امام خمینی - رحمه الله علیه - در مورد سلمان رشدی، انتشار كتاب مزبور در تمامی كشورهای اسلامی ممنوع اعلام شد و تقریبا در تمامی كشورهای اسلامی، تظاهراتی بزرگ علیه سلمان رشدی و حامیانش بر پا شد؛ از جمله در كشورهایی چون هند، پاكستان و...، حتی این عكس العملها در پاكستان منجر به كشته و زخمی شدن تعدادی از مسلمانان گردید.

ورود شارون به مسجدالاقصی نیز چنان احساسات مسلمانان فلسطینی را بر انگیخت كه موجب آغاز انتفاضه قدس شد كه هنوز هم ادامه دارد.

9 ـ مطالبات سیاسی: افزایش تقاضا برای اسلامی تر شدن قوانین و شئون جامعه و وادار نمودن دولت به واكنشهای مثبت و اقناعی در اغلب كشورهای اسلامی، به عنوان خواست عمومی، مطرح است و این امر نظامهای لائیك را به چالش كشانده است.

10 ـ مشاركت بین المللی: (تقویت احساس تعلق به امت اسلامی و ابراز حساسیت نسبت به تحولات جهان اسلام).

 

 

انفجار نور

در رابطه با پیروزی انقلاب اسلامی و آثار جهانی آن، تعابیر مختلفی چون آتشفشان، زلزله، طوفان و سیل، توسط دوستان، دشمنان یا ناظران حیرت زده انقلاب به كار برده شده است كه عموما گویای قدرت تخریبی انقلاب است، ولی هیچ تعبیری زیباتر، مناسب تر و واقع بینانه تر از آنچه را رهبر انقلاب، امام خمینی - رحمه الله علیه - به كار برده نیست؛ آنجا كه فرمود: انقلاب ما انفجار نور بودو تا زمانی كه این كانون نور فعال باشد و از خود انرژی ساطع كند، تابش نور ادامه می یابد، تأثیر آن قوی تر می شود، بر سرعت آن می افزاید.

 

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه یازدهم دی 1392ساعت 8:59  توسط اکبر غفوری  | 

جزوه تکمیلی بازتاب انقلاب اسلامی

بازتاب جهانی انقلاب اسلامی

 

(اثرات انقلاب در گستره جهانی)

انقلاب ما انفجار نور بود. «امام خمینی ره»

یك بررسی همه جانبه از آثار و بازتاب جهانی انقلاب اسلامی و استفاده از نظریه سطوح مختلف تحلیلی یا شیوه ای استقرائی نشان می دهد بازتاب انقلاب اسلامی بر دولتها و ملتها و میزان تأثیرگذاری انقلاب اسلامی ـ با توجه به نزدیكی و دوری فرهنگی و جغرافیائی جوامع مختلف با جامعه ایران ـ متفاوت بوده است. بر همین اساس بازتاب جهانی انقلاب اسلامی تحت عناوین مختلف می­تواند مورد بررسی قرار گیرد كه به آن اشاره می نماییم:

 

1 ـ بر دولتها

مطالعات ما از عكس العمل دولتهای جهان كه همگی عضو سازمان ملل اند اعم از دولتهای غربی، شرقی، جهان سوم و حتی دولتهای اسلامی، نشان می دهد كه در مجموع دولتهای معاصر با پیروزی انقلاب اسلامی عموما از این تحول و رخداد عظیم تاریخی استقبال نكردند و با نوعی سرگردانی و حتی شگفتی به این پدیده نوظهور كه برای هیچ كدام از آنها قابل پیش بینی نبود، نظر می افكندند. از طرف دیگر هر كدام از آنها به طریقی نگران اثرات انقلاب بر جامعه خود و آینده ثبات نظام حاكم بر كشورشان بودند. اصولاً چون دولتها بیش از هر چیز به دوام خود می اندیشند و هر حركت مردمی و رهایی بخش می تواند برای آنها نگران كننده و حتی خطرناك باشد، تمایل چندانی به این نوع حركتها و انقلابها ندارند؛ به ویژه در شرایطی كه این دولتها عموما دارای نظامهای سكولار بودند و جدایی دین از سیاست را به عنوان یك اصل ثابت و پابرجا پذیرفته بودند. انقلاب ایران كه خمیر مایه اش از ایدئولوژی و مكتب دینی و اسلامی گرفته شده بود، طبیعتا نمی توانست برای آنها نگران كننده نباشد؛ زیرا كه وضع موجود را در هم می ریخت و نظام و ارزشهای جدیدی را مطرح می كرد. برای همین به طور طبیعی رغبتی برای استقبال از چنین پدیده ای مشاهده نشد و اگر هم موارد بسیار معدودی دیده شد كه انقلاب و نظام برخاسته از آن را به رسمیت شناختند، ناشی از نگرانی آنها از عواقب آن یا فشارهای مردمی و اجتماعی بود.

دولتهای غربی ـ به طور اعم ـ و ایالات متحده آمریكا ـ به طور اخص ـ نسبت به این انقلاب با خصومت و كینه برخورد كردند و تلاش زیادی در ناكام گذاشتن آن و حتی تزلزل و سرنگونی نظام برخاسته از آن به خرج دادند. این رویكرد ناشی از دو اصل بود:

1ـ وابستگی مطلق رژیم گذشته به غرب، به ویژه آمریكا و در واقع به خطر افتادن منافع غرب در ایران.

2ـ اصولاً انقلابهایی بر پایه ارزشهای دینی و اسلامی، نظامهای فكری سكولار ـ لیبرال غرب را به چالش كشیده، پیش بینیها و تئوریهای آنها را مخدوش می كرد.

اگرچه یكپارچگی و سیاست واحد دنیای غرب بعد از فروپاشی نظام دو قطبی دچار تزلزل شده است و اروپای متحد راه خود را در بسیاری از موارد ازجمله پذیرش واقعیتهای انقلاب اسلامی از آمریكا جدا و سیاستی جداگانه و به قول خودشان "تماس و گفتگوی انتقادی در عین همكاری تجاری" را پیشه كرده اند، نباید فراموش كرد كه از لحاظ فكری، فرهنگی و ایدئولوژیك همچنان میان دولتهای غربی وحدت نظری نسبت به واقعیتهای انقلاب اسلامی «به خصوص از نظر حاكمیت ارزشها و اصول اسلامی» وجود دارد و همین نكته است كه ساموئل هانتینگتون را ترغیب كرد با ارائه تئوری برخورد تمدنها و طرح ستیز تمدن اسلام با تمدن غرب، اعلام دارد كه «گسل میان این دو تمدن خونین است.» و بدین وسیله اشتراك نظر اروپا و امریكا را در رویارویی فرهنگی با انقلاب اسلامی تقویت بخشد.

در مورد دولتهای اسلامی می توان گفت بازتاب انقلاب اسلامی بر این دولتها كه عموما پایگاه مردمی نداشتند و وابستگی جدی به جهان غرب و به ویژه آمریكا داشتند، به طور كلی اثر منفی داشت. به عبارت دیگر، می توان گفت هر دولتی كه در اثر تحول ایران برای آینده خود احساس خطر بیشتری می كرده، بازتاب منفی انقلاب اسلامی بر آن دولت بیشتر بوده و عكس العملهای فوری این دولتها را نیز بر همین اساس می توان مشاهده كرد. جالب اینكه هر دولتی كه از اكثریت قوی تر شیعیان برخوردار بود یا دارای اقلیت نسبتا چشمگیری از شیعیان بود، به خاطر هراس از شورش و خیزش مردمی در این كشورها، عكس العمل تندتری نشان داد، به طوری كه رژیم بعثی عراق كه بر ملتی با اكثریت شیعه حكومت می كرد، با خصومت وصف ناپذیری با انقلاب اسلامی برخورد كرد و در نهایت هم جنگ بی رحمانه و بی امانی را علیه این نظام نوپا آغاز كرد كه نه تنها طولانی ترین جنگ قرن بیستم شناخته شد؛ بلكه خسارات جانی و مالی هنگفتی هم برای هر دو ملت بر جای گذارد.
این شرایط با درجه كمتری در مورد بحرین و لبنان صادق است؛ البته حتی دولتهای اسلامی كه دارای اقلیت شیعه هم بودند یا اصولاً شیعیان از موقعیت چشمگیری برخوردار نبودند، با این حال به خاطر ترس از نفوذ انقلاب اسلامی بر همه مسلمانان، مواضع منفی اتخاذ كردند، در عین حال با توجه به حاكمیت دولتهای گوناگون بر این كشورها، می توان چنین نتیجه گیری كرد كه هر قدر این دولتها سیاست مستقل تری از غرب داشتند و به عبارت دیگر نوعی روش انقلابی در پیش گرفته بودند، مانند دولتهای لیبی، الجزایر و یمن، در اوان پیروزی انقلاب اسلامی سیاستی دوستانه تر با ایران انقلابی اتخاذ كردند. در عین حال نباید این اتخاذ مواضع را به معنای استقبال از انقلاب تلقی كرد. حتی این دولتها نیز به تدریج با رشد اسلام گرایی میان جوامع خود، نه تنها رابطه خود را با ایران انقلابی محدود، بلكه بعضا به خصومت و دشمنی هم گرایش پیدا كردند.

از طرف دیگر نباید وضعیت جغرافیایی این دولتها و دوری و نزدیكی آنها با ایران انقلابی را نادیده گرفت؛ بدین معنا كه هر قدر از نظر جغرافیایی به ایران نزدیك تر بودند و خطر صدور انقلاب و نفوذ آن را از طریق مرزهای خود میان مردم بیشتر احساس می كردند، مواضع سخت تری اتخاذ می كردند.
در جمع بندی از بازتاب انقلاب اسلامی بر دولتهای اسلامی می توان به جرأت ادعا كرد این دولتها نه تنها از انقلاب اسلامی استقبال نكردند؛ بلكه با نوعی برخورد منفی با این پدیده روبه رو شدند و این شرایط به رغم گذشت یك ربع قرن از پیروزی انقلاب اسلامی با درجات متفاوت همچنان ادامه دارد.

 

2 ـ بر ملتها

چون انقلاب اسلامی، انقلابی مردمی و در واقع مردمی ترین انقلابها بود، طبیعتا توجه ملتها را بیشتر به خود جلب نموده و آنها را تحت تأثیر قرار داده است، لذا با نگرشی مثبت از آن استقبال كرده­اند. این استقبال با درجاتی متفاوت عمومیت داشته است و بر خلاف دولتهای حاكم بر كشورها كه برخوردی منفی با انقلاب اسلامی داشته اند، ملتها با یك نسبت معكوسی از انقلاب اسلامی استقبال كرده اند؛ هر اندازه كه ملت ایران در نیل به اهداف انقلابی خود با ملتهای دیگر وجه اشتراك داشته اند، به همان نسبت استقبال گسترده تر بوده است. از آنجا كه اغلب دولتهای حاكم بنا به خواست صاحبان قدرت و طبقات خاص ـ نه بر اساس خواست عمومی ملتها بر اریكه قدرت تكیه زده بودند و شباهت زیادی میان رژیم شاهنشاهی و سایر دولتهای حاكم بر جوامع دیگر وجود داشت و دارد، بر اساس نوعی همدردی، خوشحالی خود را در عین شگفتی و به صورت عمومی ابراز می داشتند. از طرف دیگر با توجه به غلبه بعد فرهنگی انقلاب اسلامی، ملتها و جوامعی كه دارای وجوه مشترك فرهنگی بیشتری با ملت ایران بودند، تأثیر پذیری مثبت بیشتری داشته اند؛ بدین ترتیب كه ملتهای مسلمان به ویژه شیعیان عموما خوشحالی خود را از پیروزی انقلاب اسلامی ابراز داشتند و در واقع انقلاب را متعلق به خود دانستند. شاید بتوان گفت انقلاب اسلامی كمترین تأثیر را بر جوامعی گذارده باشد كه ارتباط بسیار كمتری با ایران و انقلاب اسلامی داشته و در واقع آگاهی لازم را از آنچه كه در ایران اتفاق افتاد، كسب نكردند یا امواج منفی تبلیغات رسانه های جمعی در غرب و كشورهای وابسته اجازه رسیدن واقعیتهای انقلابی را به آنها نمی داد؛ بلكه حتی عموما واقعیتها را نیز تحریف می كردند.

بازتاب انقلاب اسلامی بر ملتها در مجموع از گرایش و پذیرش ارزشها و آرمانهای انقلاب تا اتخاذ شیوه­ها و روشهای اتخاذ شده ازجمله گسترش تظاهرات عمومی علیه نظامهای حاكم را می توان مشاهده كرد كه در جای خود به آنها خواهیم پرداخت.

 

ب ـ بر نظام بین الملل

انقلاب اسلامی زمانی شكل گرفت كه نظام جهانی بر پایه غرب محوری، نزدیك به چهار قرن به عنوان امری بدیهی و تثبیت شده، توسط جامعه جهانی پذیرفته شده بود. هر نوع تحولی هم كه در این نظام در ابعاد گوناگون فكری، فرهنگی، اقتصادی و گفتمانهای جدید مطرح می شد نشأت گرفته از غرب بود و هرگز غرب محوری را به چالش نكشیده بود. حتی انقلابهای بزرگ كه خارج از جهان غرب به وقوع پیوست، مانند آنچه در چین (1949) یا كوبا (1959) رخ داد، تابعی از نظامهای فكری و قانونمندیهای برخاسته از غرب بود؛ اما انقلاب اسلامی به عنوان تحولی جدید توانست نظام جهانی غرب محور را در ابعاد مختلف به چالش بكشاند. بر این اساس، می توان نتیجه گرفت پیروزی انقلاب اسلامی موجب تحولات عمیقی در جامعه جهانی و نظام بین الملل در ابعاد زیر شد.

 

1 ـ احیای اسلام؛ به عنوان یك مكتب جامع و جهانی

مهم ترین تأثیر انقلاب اسلامی احیای ارزشها و آگاهیهای اسلامی بود. در واقع پیروزی انقلاب اسلامی نشان داد ادیان، به ویژه دین اسلام، با گذشت زمان و توسعه مدرنیزاسیون نه تنها به پایان راه خود نرسیده اند؛ بلكه بار دیگر به عنوان مهم ترین راه نجات بشریت از ظلم و بیدادگری مطرح می باشند و دنیایی را كه با سرعتی زیاد به سوی مادیات در حركت بود، به ناگهان متوقف كرده، ضمن گشودن دریچه ای از قدرت معنویات و اعتقادات دینی و مذهبی به روی مردم ـ و به ویژه نسل جوان رویگردان از ایدئولوژیهای ماتریالیستی ـ آنان را به آغوش اسلام باز می­گرداند. قرآن و آیات آن در دنیای بعد از انقلاب اسلامی معنا و مفهوم جدیدی پیدا كرد.

 

2 ـ فروپاشی نظام دو قطبی و ایجاد چالش برای نظامهای طراحی شده در غرب

به رغم اینكه انقلاب اسلامی در اوج تحكیم و تثبیت نظام دو قطبی ظهور كرد، در اولین گامهای خود نظام دو قطبی را به چالش كشاند و نه تنها قانونمندی آن را رعایت ننمود؛ علیه آن قیام كرد و در نتیجه دو ابرقدرت بزرگ رقیب در برابر این پدیده نو ظهور، تضادهای خود را كنار گذاشتند و به رویارویی با انقلاب اسلامی پرداختند. انقلاب اسلامی حتی پس از فروپاشی نظام دو قطبی، همه تلاش غرب در مسیر ایجاد و شكل گیری نظامهای غرب محور، مانند نظام تك قطبی، جهانی سازی، برخورد تمدن ها و... را به چالش كشانده، خود طراح نظام جدیدی شده است كه با معیارهای غربی نه تنها همخوانی نداشته، كه در تضاد هم بوده است.

 

3 ـ تغییر گفتمان منازعات جهانی

منازعات جهانی عموما بر پایه منازعه میان دولتها و تشكیل اتحادیه ها و ائتلاف میان دولتهای متخاصم شكل می گرفت، به جریان می افتاد و خاتمه می یافت؛ گر چه گاهی عوامل ایدئولوژیك- مانند آنچه كه در قرن بیستم میان دنیای كمونیسم و جهان سرمایه داری مطرح بود ـ نقش بالقوه ای در این منازعات پیدا می­كرد؛ عموما منازعات بین­المللی بر سر تقسیم منافع اقتصادی شكل می­گرفت.

انقلاب اسلامی نه تنها گفتمان این نوع منازعات را تغییر داد، بلكه بازیگران اصلی در مخاصمات بین­المللی را نیز از حوزه دولت ـ ملت خارج كرد. بر اساس گفتمان جدید منازعه اساسی میان دولتها با منافع و اهداف متفاوت نیست؛ بلكه میان صاحبان قدرت و زور با توده های مردم است و جنگ واقعی میان مستكبران با مستضعفان جهان می باشد. این گفتمان مرزبندیهای جغرافیایی، نژادی، قومی و حتی مذهبی در تخاصمات بین المللی را درهم ریخت و جنگ دولتها را به عنوان مستكبران با ملتها به عنوان مستضعفان مطرح كرد و اكنون تلاش غرب بر این است كه این نوع منازعات را در پوشش مبارزه با تروریسم بعد از 11 سپتامبر 2001 یا برخورد تمدن ها تئوریزه كند.

 

4 ـ خیزش جهانی مستضعفان علیه مستكبران

پیرو تغییر گفتمان منازعات جهانی، صف بندی جهانی هم تغییر كرد. از یك طرف دولتهای حاكم عموما رقابتها و تخاصمات میان خود را كنار گذاشته اند و در مصاف با خیزش عمومی ملتها كه مرزهای جغرافیایی را در نوردیده و یك دل و یك صدا به مبارزه با صاحبان قدرت و زور برخاسته اند و در قالب حركتهای فردی یا جمعی وارد عرصه منازعات جهانی گردیده، موجودیت یافته و به نوعی شناسائی شده اند. نمونه آن حزب اللّه لبنان است كه امروز به عنوان یك قدرت مطرح غیر دولتی در چنان جایگاهی قرار گرفته است كه حرف اوّل و بالاتر از دولت لبنان را در منازعه با صهیونیسم بین الملل و دولت اسرائیل می زند.

 

5 ـ طرح اسلام سیاسی به عنوان گفتمان جدید

پیروزی انقلاب اسلامی بر پایه ارزشها و معیارهای اسلامی، برای اوّلین مرتبه در تاریخ مدرن، گفتمان اسلام سیاسی را در علوم سیاسی و روابط بین الملل مطرح نمود كه خواهان بخشی از قدرت سیاسی آن است. این گفتمان در دنیای لائیسم و سكولاریسم مطرح می شد كه دین نه تنها از سیاست جدا و به گفته ماركس افیون ملتها است، بلكه دوره آن نیز گذشته است و به تاریخ تعلق دارد. چیزی هم برای ارائه به دنیای مدرن ندارد. گفتمان اسلام سیاسی دریچه ای جدید به روی اندیشمندان و صاحب نظران سیاست باز كرد تا بدانند نه تنها دین اسلام می تواند سیاسی باشد؛ حرفهای جدیدی برای ارائه به جهان مدرن دارد و با گفتمان موجود نیز در تقابل است و می توان آن را به عنوان گفتمان برتر در دوران پسامدرن تلقی كرد.

 

6 ـ نفی نظام غرب محور

انقلاب اسلامی استراتژی غرب را در عمل به چالش كشید. خطر بزرگ از آنجا نشأت گرفت كه این انقلاب كمال عظمت در سرزمینی پیروز شد كه در حوزه نفوذ غرب بود و سیطره گفتمان غرب محور را به چالش كشید. اسلام گرایی در عصر پست مدرنیسم یك هسته در دنیایی چند هسته ای است، لذا این تصور كه اروپا (غرب) مدار حركت عالم است، به تزلزل گرایید. در گفتمان مدرن، غرب در مركز بود و تمدنهای غیرغربی در پیرامون قرار داشتند؛ اما با مركز زدایی، تمدنهای غیرغربی از حاشیه به متن آمد. گفتمان بعد از انقلاب اسلامی و این تقابل، نه تنها غرب را از مركز به حاشیه می كشاند؛ بلكه مدعی پیرامون زدایی غرب نیز می شود و به عبارت دیگر، گفتمان اسلام سیاسی و اسلام گرایی، گفتمان جهانی را كه در طول دویست سال سازماندهی شده بود، زائد به حساب می آورد.
گفتمان جدید ضمن برتر دانستن غرب او لحاظ فنی و صنعتی بر جهان اسلام، آن را از نظر اخلاقیات در انحطاط و پرتگاه نابودی می بیند. بنابراین، این نبرد نفی فن آوری و پیشرفت مادی نیست، بلكه پاسخ "نه" به روحیه منحطی است كه خروش فراگیر "علیه غرب عصیان كنید" در مغز و جان انسانها نفوذ می كند. در جهان اسلام، اسلام گرایان به گونه ای كاملاً روشن امكانات و تسهیلات ارتباطی و هنری دولتی را به خدمت می گیرند؛ اما بلافاصله از آنها برای رویارویی با جریانهای فكری كه آغازگر آن امكانات و تسهیلات بوده اند، استفاده می كنند.

 

7 ـ جهان اسلام به عنوان یك قدرت مطرح در نظام جهانی

با پیروزی انقلاب اسلامی و بیداری و همبستگی كه میان ملتهای مسلمان به وجود آمد و به نوعی آرمان و اهداف مشترك، منافع همگن، و مهم تر از همه احساس توانمندی فوق العاده در ابعاد گوناگون انجامید، جهان اسلام به تدریج به عنوان یك بازیگر مستقل و قدرت مهم ـ چه به صورت بالفعل و چه بالقوه ـ در ابعاد فرهنگی، جغرافیایی و اقتصادی مطرح گردید و این در گفتمان سیاسی قبل از انقلاب وجود نداشت. جالب اینكه ویژگیهای این بازیگر جدید با سایر بازیگران كه در قالب اتحادیه ها ـ همچون اتحادیه اروپا ـ شكل گرفته است. تفاوت اساسی دارد. این سیستم با آنچه قبلاً به عنوان معیارهای قدرت مطرح بود، تفاوت ماهوی دارد، بلكه چیزی به عنوان وجدان عمومی ملتهای مسلمان و ارزشها و آرمانهای مشترك، پیوند مستحكمی میان گروههای اجتماعی و توده های مردم به وجود آورده است كه مرزبندیهای سنتی جغرافیایی، نژادی و قومی را درنوردیده و گاه تا اعماق سایر جوامع نفوذ می كند؛ حتی از آنچه هانتینگتون «تمدن اسلامی می نامد» گسترده تر غیرقابل ارزیابی است.

 

8 ـ تغییر معیارهای قدرت در نظام بین المللی

اساس پذیرفته شده برای سنجش و تقسیم بندی كشورها از نظر قدرت برتر ولی مهم تر، عوامل مادی قابل اندازه گیری همچون عامل نظامی، اقتصادی، جمعیتی، جغرافیایی و سیاسی بود كه در تقسیم بندی كشورها به ابرقدرت ها، قدرتهای بزرگ و قدرتهای كوچك استفاده می شد. انقلاب اسلامی كه توسط مردمی با دست تهی علیه قدرتی مورد حمایت همه جانبه قدرتهای بزرگ جهانی غلبه كرد، و شكستی كه نیروهای حزب اللّه بر پنج قدرت بزرگ جهانی در لبنان وارد آورد، موجب مطرح شدن معیارهای جدیدی از قدرت همچون "ایمان، جهاد و شهادت" شد كه نه تنها بر قدرتهای مادی غلبه كرده؛ بلكه امكان اندازه گیری و مواجهه با این معیارها را برای غرب مشكل نمود كرده است. شرایطی كه اسرائیل اكنون با آن روبه رو است، نشانه ناكامی غرب در برخورد با این پدیده نوظهور از قدرت می باشد.

 

 

 

9 ـ طرح سه عنصر معنویت، اخلاق و عدالت در نظام بین المللی

در نظام بین المللی شكل گرفته بعد از عهدنامه وستفالیا و به رسمیت شناختن نهاد دولت ـ ملت به عنوان بازیگران اصلی و رقابت بر پایه منافع مادی كشورها و همچنین آغاز دوره جدایی دین از سیاست، معیار محاسبات در تخاصمات و توافقات بین المللی تنها عناصر مادی در تعریف از منافع ملی مطرح بود. انقلاب اسلامی كه بر پایه ارزشهای دینی شكل گرفت و به پیروزی رسید، عناصر جدید غیر مادی، همچون معنویت، اخلاق و عدالت را به عنوان چارچوبه جدیدی در نظام بین الملل مطرح كرد كه تفاهم در برابر گذشت از آنها، برای بازیگران صحنه جهانی مشكل تر شده است. به همین علت در محاسبات خود و در برخورد با جمهوری اسلامی و جهان اسلام دچار اشتباهات زیادی شده و شكستهایی پی در پی را تحمل كرده اند. ازجمله غربیها در مورد حمایت نظام اسلامی ایران از حقوق مردم فلسطین دچار مشكل شده و نتوانسته اند در مسیر مواضع محكم آن خللی ایجاد كنند و اغلب پیش بینیهای آنها غلط از آب درآمده است.

 

10 ـ آغاز تهاجم جهان اسلام

بعد از ظهور و غلبه نهضت رنسانس در اروپا كه نقطه مهمی در تاریخ تمدن غرب شمرده می شود، غرب حالتی تهاجمی به خود گرفته بود و حرف اوّل را در دنیا در ابعاد مختلف نظامی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مطرح و جوامع دیگر به ویژه جهان اسلام را كه در دوران قبل از رنسانس از تمدن عظیم و شكوفای اسلامی برخوردار بودند، به انفعال و تبعیت از خود وادار كرده بود و امیدی هم به تغییر شرایط نمی رفت.

انقلاب اسلامی یكباره شرایط را تغییر داد و به دوران انفعال جهان اسلام پایان بخشید و آن را در حالتی تهاجمی قرار داد؛ به گونه ای كه امروزه این غرب است كه از خود دفاع می كند و نگران فرهنگ، تمدن و آینده اش می باشد. جلوه تهاجم جهان اسلام را می توان در مسئله درگیری دختران با حجاب فرانسه و سایر كشورهای اروپایی با نظام سكولاریستی غرب و عكس العمل انفعالی آن دولتها مشاهده كرد.

 

11 ـ بازگشت به عظمت تمدن اسلامی

قرون وسطی یادآور شكوه تمدن اسلامی است؛ اما غرب سعی می كرد آن را به فراموشی بسپارد و از آن دوران به عنوان عصر تاریكی x یاد كند و اگر احتمالاً از آن دوران شكوفایی تمدن اسلامی یادی می كرد، آن را مربوط به دوران گذشته و تاریخ می دانست و با توجه به سرعت پیشرفت تمدن غرب با تكیه بر صنعت، تكنولوژی و فن آوری، امكان تجدید حیات تمدن اسلامی را غیر ممكن و بلكه محال می دانست. پیروزی انقلاب اسلامی كه به خلاف خواسته غرب صورت گرفت و بیداری اسلامی و آثار و تبعات آن، این باور را دست كم برای مسلمان ها به وجود آورد كه امكان احیای تمدن اسلامی و تجدید آن دوران با شكوه ممكن و حتی به صورت اجتناب ناپذیر در حال تبدیل شدن به واقعیت است. این باور كه فساد و تباهی اخلاقی در غرب همه جا فراگیر شده است و استعدادهای درخشان در جهان اسلام در سایه اخلاق و آموزه های اسلامی در حال بروز و شكل گیری است، اساس این اندیشه را شكل می دهد.

 

12 ـ تغییر گفتمان انقلاب

قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، عموم نظریه پردازان انقلاب آن را ناشی از فروپاشی نظامهای حاكم به خاطر ضعف ساختاری و كاهش توانمندیهای رژیمهای حاكم ـ می دانستند و اصولاً معتقد نبودند كه می شود علیه یك نظام قدرتمند و مستحكم قیام كرد و آن را شكست داد؛ به قول اسكاچوپول انقلابها می آیند و ساخته نمی شوند.

با پیروزی انقلاب اسلامی علیه رژیم قدرتمند شاه، در حالی كه همه ابزارهای قدرت را در اختیار داشت و مورد حمایت تمام قدرتهای بزرگ جهان بود، حیرت اندیشمندان و نظریه پردازان انقلاب برانگیخته شد و گفتمان انقلاب تغییر كرد. از این جهت نظریه پردازان به عامل بسیج نیروهای مردمی، سازمان دهی انقلاب، ایدئولوژی و رهبری انقلاب توجه كردند و در واقع انقلاب اسلامی را به عنوان پدیده جدید مورد بررسی قرار دادند و به عبارت دیگر، اعتراف نمودند كه دسته دیگری از انقلابها نیز می تواند وجود داشته باشد كه "نمی آیند؛ بلكه ساخته می شوند!"

 

13 ـ جمهوری اسلامی؛ الگو و قدرتی منطقه­ای

اصولاً در دنیای مدرن اواخر قرن بیستم این اعتقاد و باور اساسی وجود داشت كه تشكیل و تداوم حكومت بر پایه معیارهای دینی و اسلامی با رعایت اصول و ارزشهای مطرح شده در چهارده قرن قبل امكان دارد و كشورهای اسلامی راهی جز الگو گرفتن از نظامهای سكولار غرب ندارند. این باور حتی در بسیاری از رهبران جهان اسلامی هم وجود داشت كه نمی شود نظامی بر پایه ارزشهای اسلامی ارائه شده در چهارده قرن قبل به وجود آورد.

پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس نظام جمهوری اسلامی بر پایه ارزشهای مذهبی و با استفاده از نهادهای تأسیسی و تداوم آن به مدت بیست و پنج سال و توفیق آن در برقراری روابط متعادل با سایر دولتها و حتی اداره هوشمندانه و قدرتمندانه هشت سال جنگ كلاسیك مدرن، حیرت همه نظاره گران سیاسی و اندیشمندان را برانگیخت و ناچار فصل جدیدی در تقسیم بندی حكومتها برای جمهوری اسلامی باز كردند كه به عنوان الگو قابل بهره برداری و تكرار است و در تاریخ مدرن مشابهی برای آن نمی توان یافت.

 
14 ـ رهبران انقلاب اسلامی؛ الگوهای جدید رهبری

ویژگیهای رهبران سیاسی و برجستگی آنها، در قاموس علوم سیاسی غرب و با تكیه بر نظریات ماكیاولی در توانمندی برای غلبه بر رقیبان و پیش بردن اهداف با هر تدبیر، مكر و دغل خلاصه می شد و چیزی كه برای آنها به عنوان ویژگی ضروری اصلاً مطرح نبود، رعایت اصول و معیارهای اخلاقی، انصاف و صداقت بود.

ظهور رهبران انقلاب اسلامی به ویژه امام خمینی (ره) كه متعلق به باورها و اخلاق اسلامی بود و بیش از هر چیز و قبل از اندیشمندان به پیروزی، به ادای تكلیف الهی توجه داشت امری بدیع و استثنائی در صحنه سیاست بود؛ به ویژه آن كه این نوع رهبران در انجام مأموریتهای سیاسی خود توفیق نهایی هم كسب كرده اند. امروزه مطالعه زندگی و سیره این نوع رهبران مورد توجه خاص و عام قرار گرفته و قانونمندی قبلی مربوط به رهبران سیاسی را زیر سؤال برده است و غرب به همین دلیل تاكنون در پیش بینیهای خود در رابطه با تصمیم گیری و عملكرد رهبران سیاسی و انقلاب دچار اشتباه شده است.

 

15 ـ طرح الهیات رهایی بخش

پیروزی انقلاب اسلامی حتی در جوامع مذهبی غیرمسلمان آثار خود را بر جای گذاشت. كلیسای مسیحیت خود را بر این باور ثابت قدم می دید كه نه حق و نه ضرورت دارد وارد صحنه مبارزات سیاسی علیه رژیمهای خودكامه شود و تنها می تواند به پند و اندرز و نصیحت بسنده كند.
با پیروزی انقلاب اسلامی كه به رهبری علمای دینی شكل گرفت، بعضی از رهبران مسیحیت به ویژه در آمریكای لاتین، متوجه شدند كه به علت بی توجهی به نیازهای عمومی جایگاه خود را میان گروههای اجتماعی از دست داده اند، بنابراین با خروج از اصول و معیارهای پذیرفته شده كلیسای واتیكان، به انقلابیون پیوستند و اوّلین تجربه را در انقلاب نیكاراگوئه كسب كردند و ضمن باز كردن فصل جدیدی در نظام كلیسائی به نام الهیات رهائی بخش برای خود، رهبری بخش مهمی از نهضتهای آزادی بخش آمریكای لاتین را به رغم مخالفت واتیكان، بر عهده گرفتند.

بازتاب انقلاب اسلامی بر جهان اسلام

انقلاب اسلامی ایران به دلیل جاذبیت در شعارها، اهداف، روشها، محتوا و نتایج حركتها و سابقه مشترك دینی و تاریخی و شرایط محیطی منطقه ای و بین المللی، پدیده ای اثر گذار در جهان اسلام بوده است. این مایه های اثربخش به طور طبیعی و یا ارادی و برنامه ریزی شده و از طریق كنترلهایی چون ارگانهای انقلابی سازمانهای رسمی دولتی و اداری، ارتباط علمی و فرهنگی، مبادلات تجاری و اقتصادی، در كشورهای مسلمان بازتاب یافته و دولتها و جنبشها و سازمانهای دینی را در آن جوامع به درجات مختلف متأثر كرده است.

امروزه نه تنها علاقمندان و شیفتگان انقلاب اسلامی؛ حتی دشمنان و مخالفان انقلاب تردیدی ندارند و معترف اند كه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و سقوط رژیم دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی در سال 1357 ش (1979 م) نقطه عطف مهمی نه تنها در تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی جهان اسلام و حتی جهان بشریت بوده است.

این انقلاب از یك طرف به نظام مستبد و وابسته شاهنشاهی پایان داد و به رغم پیش بینیها- ایجاد یك نظام لیبرال ـ دموكراسی مشابه آنچه در غرب یا كشورهای جهان سوم مانند هندوستان وجود دارد، یا دیكتاتوری های مستبد كمونیستی ـ و در كمال شگفتی ناظران و اندیشمندان جهانی، نظامی بر پایه ارزشهای اسلامی و مذهبی بعد از گذشت هزار و چهارصد سال از ظهور اسلام و نداشتن نمونه­ای در عصرهای گذشته مستقر شد و توانست به مدت ربع قرن ـ با وجود همه مشكلات، توطئه­ها و فشارهای خارجی و داخلی دوام آورد، استحكام یابد و كارایی خود در دنیای مدرن متكی بر سكولاریزم و لائیزم را به اثبات برساند.

از سوی دیگر این انقلاب به چند قرن خمودی و انحطاط تمدن اسلامی خاتمه داد و موجب بروز نوعی بیداری و احیاگری اسلامی بر پایه بازگشت به ایدئولوژی و مكتب اسلام شد و بازار همه ایسمهای وارداتی ـ اعم از ناسیونالیزم، لیبرالیزم، سوسیالیزم و... ـ را كساد كرد و به جای آن نوعی شیفتگی و بازگشت به افكار و اندیشه های اسلامی به ویژه در نسل جوان، به وجود آورد. پس از انقلاب اسلامی، دولتهای اسلامی به درجات متفاوتی احساس كرده اند برای دوام خود نیازمند نوعی مشروعیت دینی و مردمی اند، لذا هر دولت به شكلی برای رفع این نیاز واكنش نشان داده است. ملتهای مسلمان نیز نوعا به این نتیجه رسیده اند، كه نقشی در قدرت و مشروعیت دارند، لذا هر كدام به فراخور درك خویش تلاش كرده اند از حقوق و مزایای این توانمندی بهره مند شوند و مطالبات بیشتری مطرح نمایند. امروزه نهضتهای آزادی بخش غیراسلامی در جهان اسلام رنگ باخته و نهضتهای اسلامی اصول گرا به سرعت رشد كرده. قدرت یافته است و در واقع حرف اول را در تحولات سیاسی اجتماعی معاصر منطقه می زنند.

بی تردید احیاگری و بیداری جهان اسلام با پیروزی انقلاب اسلامی معنا و مفهوم جدیدی پیدا كرد و از مرحله نظر به عمل و واقعیت رسید. اگر چه از حدود یك قرن قبل اندیشمندانی چون سید جمال الدین اسدآبادی در جهان اسلام ظهور كردند كه ندای بازگشت به اسلام و رویارویی با فرهنگ غرب را سر می دادند و در این مسیر نهضتها و گروههایی نیز شكل گرفت؛ پیروزی انقلاب اسلامی به همه مسلمانان ثابت كند بازگشت به اسلام تنها یك خیال نیست و می تواند واقعیت هم داشته باشد. می توان ادعا كرد اولین بازتاب پیروزی انقلاب اسلامی ناشی از شكل گیری نظام جمهوری اسلامی و تداوم اقتدار آن در رویارویی با بحرانها و توطئه های گوناگون، به خصوص در تقابل با دنیای قدرتمند غرب، بود كه روز به روز بر امید و اعتماد مسلمانان جهان افزود و آنها را نسبت به بازگشت به عصر شكوهمند اسلامی امیدوارتر كرد. در واقع آنچه آرنولد توین بی در كتاب تمدن در بوته آزمایش در سال 1949 پیش بینی كرده بود، با پیروزی انقلاب اسلامی عینیت یافت.

پان اسلامیسم خوابیده است، با این حال ما باید این امكان را در نظر داشته باشیم كه اگر پرولتاریای جهان (مستضعفین) بر ضد سلطه غرب به شورش برخیزد و خواستار یك رهبری ضد غربی شود، این خفته بیدار خواهد شد. بانگ این شورش ممكن است در برانگیختن روح نظامی اسلام و حتی اگر این روح به قدر خفتگان هفتگانه در خواب بوده باشد اثر روحی محاسبه ناپذیری داشته باشد. زیرا ممكن است پژواك های یك عصر قهرمانی را منعكس سازد. اگر وضع كنونی بشر به یك جنگ نژادی منجر شود اسلام ممكن است بار دیگر برای ایفای نقش تاریخی خود قیام كند
البته میزان تأثیر و بازتاب انقلاب اسلامی بر همه جوامع اسلامی یكسان و یك نواخت نبوده؛ بلكه با توجه به قرابتهای فكری، فرهنگی و جغرافیایی درجه تأثیر آن متفاوت بوده است و چون این انقلاب بر پایه تعالیم دین اسلام و مكتب اهل بیت به پیروزی رسید، زمینه تأثیر گذاری آن با توجه به همین امر متفاوت بود.

 

الف ـ بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان

انقلاب اسلامی بر مسلمانانی كه پیرو مكتب اهل بیت بودند ـ شیعیان جهان ـ تأثیر فوق العاده و شگفتی گذاشت. می توان ادعا كرد جایگاه شیعیان جهان را از حاشیه به مركز ثقل تحولات جهان اسلام منتقل كرد. شیعیانی كه در طول چند قرن همواره در اقلیت و آماج حملات شدید تبلیغاتی، به ویژه توسط حكام و خلفای بلاد اسلامی، بودند و با تكیه بر اصل تقیه حتی از بروز اندیشه های خود هراس داشتند، با این پیروزی جانی دوباره گرفتند و در صف اوّل مبارزه با امپریالیسم و استكبار ایستادند.

شرق شناسان و اسلام شناسان غربی كه تا این زمان توجه چندانی به مكتب تشیع نداشتند و اسلام را از دریچه اكثریت می دیدند و مطالعات و تحقیقات خود را بیشتر بر پایه شناخت اسلام از دیدگاه اهل سنت و جماعت قرار داده بودند، ناگهان متوجه این غفلت بزرگ شدند و احساس كردند در شناخت مكتب تشیع دچار ابهام شدیدی اند. در همین راستا بود كه مسیر تحقیقات خود را تغییر دادند و با تشكیل كنفرانسها و سمینارهای مختلف و متعدد و انتشار مقالات و كتب گوناگون تلاش وسیعی را برای شناخت بهتر این مكتب آغاز كردند.

به جرأت می توان ادعا كرد كه شناخت اسلام از دید غیرمسلمانان كه قبلاً معطوف به شناخت تعالیم اسلامی با تعبیر اهل سنت و جماعت بود، تحول اساسی پیدا كرد و گرایش به درك اسلام از دید مكتب تشیع بیشتر شد. اگر چه آمار دقیقی در دسترس نیست؛ اطلاعات موجود گویای این واقعیت است كه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تعداد كسانی كه از دریچه مكتب اهل بیت به دین اسلام گرویده اند، به طور چشمگیری افزایش یافته است؛ در حالی كه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی صرفا كسانی اسلام را از این مسیر انتخاب می كردند كه در اثر آشنایی و برخورد تصادفی با ایرانیها یا شیعیان تحت تأثیر قرار می گرفتند.

این امر حتی در مورد تغییر مكتب از مكاتب چهارگانه اهل سنت به مكتب جعفری هم صدق می­كند بدین معنا كه شمار قابل توجهی از اهل سنت در اثر پیروزی انقلاب اسلامی علاقه جدی به شناخت واقعیتهای مكتب تشیع پیدا كردند و به دنبال یافتن رموز و ساز و كاری بودند كه در اثر آنها انقلاب اسلامی به پیروزی رسید و توانست نظامی را تأسیس كند كه در آن ارزشهای اسلامی حاكم باشد. طبق اطلاعات به دست آمده، تنها در نیجریه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، بیش از ده میلیون نفر به پیروان مكتب تشیع افزوده شده است. در بسیاری از جوامع اسلامی همچون مالزی، اندونزی در خاور دور هم كه قبل از پیروزی انقلاب نامی و اثری از مكتب تشیع دیده نمی شد، به تدریج اقلیت شیعه شكل گرفت و جایگاه مطلوبی میان مكتبهای مختلف اسلامی پیدا كرد.
از همه مهم تر تأثیر و بازتاب عظیمی بود كه انقلاب اسلامی میان شیعیان لبنان به وجود آورد و آنها را كه با وجود داشتن اكثریت نسبی، در شرایط سیاسی و اجتماعی اسفناكی به سر می بردند، ناگهان بیدار كرد و از آنها كه جامعه لبنان به عنوان محرومین شناخته می شدند، بمبهای متحركی ساخت كه توانستند در برابر اشغالگران، در مدت كوتاهی، پنج قدرت بزرگ غربی را بدون دادن كوچك ترین امتیازی وادار به فرار از این كشور بنمایند و امروز در حقیقت حزب اللّه لبنان به عنوان نماد خارجی بازتاب انقلاب اسلامی چون ستاره ای می درخشد. لبنان نه تنها كانال حضور انقلاب اسلامی در كل جهان عرب است، بلكه مهم ترین كانال برای تاثیر بر مسئله قدس، فلسطین و منازعه اعراب و اسرائیل است. این سر پل همچنان فعال و پویاست و با خروج اسرائیل از جنوب لبنان پس از 22 سال، محرز شد كه حزب اللّه و مقاومت اسلامی كه بازوی انقلاب اسلامی به حساب می آیند، سهم اساسی در این امر داشتند.

چنانچه در تقارن یا توالی انقلاب اسلامی ایران، حركت سیاسی ـ اسلامی متشابهی در هر یك از كشورهای اسلامی اتفاق افتاده باشد، می توان این فرضیه را با قوت بیشتری بیان كرد كه این امر معلول انقلاب اسلامی بوده است. برای نمونه هم زمان با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، مردم عراق ـ به خصوص شیعیان ـ به صورت توده ای یا تشكیلاتی هیجانات و واكنشهای وسیعی، مشابه مردم ایران، نشان دادند كه می توانست ناشی از تأثیر انقلاب اسلامی باشد.
عراق به عنوان یك كشور مهم عربی با اكثریت شیعی و قدرت نفتی، كانال مناسب دیگری برای حضور و صدور انقلاب اسلامی در جهان عرب بود

.

بازتاب انقلاب اسلامی بر جهان اسلام

اگر تحولات انقلاب اسلامی ایران، عراق را متأثر سازد، رنگ عجمی و دافعه آن، در بین اعراب كم می شود و انقلاب اسلامی از طریق این كشور توانایی آن را می یابد كه به سراسر ممالك عربی گسترش یابد. چنین ظرفیتی می تواند یكی از دلایلی باشد كه توسط كانالهای مختلف، موجب ترغیب صدام حسین برای حمله به ایران شد.

در واقع مسلمانان و شیعیان عراق از دیرباز، با حكومت آن كشور به خصوص بعثیها درگیر بودند؛ اما پیروزی انقلاب اسلامی این زمینه را تشدید و آن را نهادینه تر كرد. صدام حسین نیز این نكته را دریافت و آن را بزرگ ترین فرصت و تهدید برای نظام خود تلقی و با تمام قوا به ایران حمله كرد و مشروعیت عمل غیرقانونی و تجاوزكارانه خود را این گونه توجیه كرد. به نظر می رسد با توجه به سقوط دولت خشن و مستبد بعثی در اثر اشغال عراق توسط نیروهای آمریكایی و آزادیهای نسبی كه در مقایسه با دوران قبل به وجود آمده است، زمینه بازتاب انقلاب اسلامی در عراق به طور جدی فراهم شده است و این مشكل بزرگی است كه آمریكاییها در تشكیل دولت جایگزین با آن روبه رو شده اند.
در بحرین نیز با توجه به اكثریت شیعه، انقلاب اسلامی تأثیر عمیقی بر مردم گذاشت به گونه ای كه امیر بحرین موقعیت خود را به شدت متزلزل دید و بر فشار دولت علیه شیعیان افزود و محیطی خفقان آورتر از گذشته به وجود آورد. اخیرا پادشاه جدید بحرین با درك قابل دوام نبودن شرایط خفقان آور و انفجارآمیز گذشته، آزادیهای نسبی بر قرار كرده و نقش بیشتری در ساختار سیاسی دولت به شیعیان داده است.

در افغانستان، پاكستان و عربستان سعودی اگر چه شیعیان در اقلیت اند؛ بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سهم بیشتر و در عین حال سازنده تری نسبت به گذشته در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه خود پیدا كرده اند.

در مجموع می توان نتیجه گرفت كه بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان در ابعاد زیر بوده است.
انتقال از حاشیه به مركز ثقل جهان اسلام.

گرایش محققان، كارشناسان و اسلام شناسان به شناخت بیشتر تشیع.

گرایش غیرمسلمانان و حتی مسلمانان اهل سنت به مكتب تشیع.

ایجاد روحیه انقلابی و الگوبرداری از انقلاب اسلامی در رویارویی با استكبار جهانی.
پیدایش امواجی از اسلام سیاسی میان شیعیان كه خواهان بخشی از قدرت و حكومت یا تمامی آن هستند.

 

ب ـ بازتاب انقلاب اسلامی بر اهل سنّت

اثری که انقلاب اسلامی ایران در این جوامع گذاشت «تقویت روشهای اصلاحی» بود؛ بدین معنا كه مردم در این جوامع سعی كردند با استفاده از ساختارهای سیاسی موجود، گرایشهای اسلامی خود را نفوذ دهند و قدرت را بدون تغییر سیاسی در اختیار گیرند. روشی كه اسلام گرایان در الجزایر و هم در تركیه اعمال كردند، حركتهای رفورمیستی و اصلاحی بود كه گام به گام با حضور فعالانه در انتخابات شهرداریها و به دنبال آن در انتخابات پارلمان زمینه كسب قدرت را فراهم كردند. اگر چه در عمل این روش در الجزایر با حضور خشن و بی رحمانه ارتش سركوب شد و در تركیه با استفاده از قوانین حاكم حداقل سه مرتبه جلوی كسب قدرت كامل اسلام گرایان گرفته شد و آینده دولت فعلی تركیه كه در واقع با نوعی ظرافت و تفاهم با نظام، سعی می كند موقعیت خود را در برابر ارتش لائیك تركیه حفظ كند، روشن نیست؛ با این وجود تردیدی نیست كه این گرایشهای اسلامی مرهون بازتاب انقلاب اسلامی ایران است. تركیه كه خود وارث خلافت عثمانی بوده است، می تواند سر پل نفوذ اسلام سیاسی به قفقاز و بالكان باشد. این مورد به دلیل همجواری جغرافیایی و نیز به اشتراكات قومی و زبانی و مذهبی است.

چند هفته قبل از حمله صدام حسین به ایران، كودتای نظامی در تركیه صورت گرفت كه تقارن و توالی چنین امری همزمان با انقلاب اسلامی، می تواند این فرضیه را تقویت كند كه روی كار آمدن نظامیان در تركیه بخشی از استراتژی مهار انقلاب اسلامی و كور كردن یكی از سر پلها بود. به این ترتیب می توان مسائل كلان سیاسی تركیه در سالهای بعد را از این منظر نظاره كرد؛ از جمله ورود و خروج حزب اسلام گرای رفاه، حزب فضیلت و در نهایت حزب توسعه و عدالت به صحنه سیاسی آن كشور، كه می تواند نوعی چالش جدی برای نظام لائیك تركیه و آن هم ناشی از انقلاب اسلامی تلقی شود.

در شبه قاره هند نیز انقلاب اسلامی ایران بی تأثیر نبود. افغانستان سر پل مهمی برای بازتاب انقلاب اسلامی در آسیای مركزی بود. در دهه نخست انقلاب، این كشور تحت اشغال بود و سربازانی از ممالك آسیایی شوروی، در افغانستان می جنگیدند كه به نوعی با مجاهدان تماس داشتند. در دهه دوم كه شوروی فروپاشید و آن كشورها مستقل شدند و ضعفها و آسیبهای خاص این دوران را داشتند، تأثیرپذیری آنان از تحولات افغانستان و افكار مذهبی احزاب و مجاهدان افزایش یافته بود، ظهور طالبان تقریبا این سر پل را قطع كرد.

به فاصله 9 ماه پس از وقوع كودتای ماركسیستی در كابل، انقلاب اسلامی در ایران به پیروزی رسید و به سرعت، تأثیراتی در ابعاد مبارزاتی و سیاسی افغانستان برجای گذارد. در كنار اثرات عمیق معنوی، بر روند جهاد مردم افغانستان، تاكتیكهای مبارزاتی مردمی كه در جریان مبارزات گسترده مردم مسلمان ایران علیه رژیم شاه به كار گرفته شده بود، بر شیوه مبارزاتی افغانها نیز تأثیر بسزایی داشت.

پاكستان، نیز در توالی و تقارن انقلاب اسلامی، هیجانات مردمی و تحولات اجتماعی در تأسی از انقلاب را شاهد بود؛ اما در این كشور نیز ـ تقریبا به طور هم زمان با انقلاب اسلامی ـ نظامیان به رهبری ضیاالحق به وسیله كودتا بر اوضاع مسلط شدند و او خود سردمدار احیای اسلامیت شد. این امر می تواند هم ناشی از الزامات تاریخی و انگیزه های شخصی باشد و هم تاكتیكی برای كنترل اسلام گرایی و انقلاب گرایی ـ برخاسته از تحولات ایران ـ تلقی شود. نگرانی از نفوذ و تأثیر وسیع و عمیق انقلاب اسلامی، سبب بروز عكس العملهایی گردید. تأسیس و توسعه سپاه صحابه و ترور مسئولان ایرانی از جمله این عكس العملها بود.

انقلاب اسلامی ایران برای مسلمانان جنوب شرقی آسیا، پس از گذشت سالهای اولیه ـ پیش از آنكه به عنوان الگویی اجتماعی و قابل تكرار مطرح باشد ـ به مثابه منبعی الهام بخش تلقی و موجب تجدید توان حركت انقلاب اسلامی در این جوامع شد.

پیروزی انقلاب اسلامی و انعكاس رسانه ای آن در جنوب شرقی آسیا، موجب تقویت احساس هویت مذهبی میان مسلمانان و تسریع روند تجدید حیات اسلام، آن هم در این جوامع، كه وجه بارز آن افزایش تقاضا برای مشاركت در مسایل جهانی امت اسلامی بود در شئون مختلف جامعه گردید؛ ولی دولتهای این مناطق، سعی كرده اند برخوردی محتاطانه با انقلاب اسلامی داشته باشند. و بنا به ملاحظات داخلی و خارجی (نا آرامی ـ همسویی با غرب) تلاش كرده اند ضمن حفظ روابط رسمی سیاسی، از طرق مختلف مانع گسترش و تعمیق مفاهیم انقلاب اسلامی در جامعه خویش شوند. هر چند در مقاطعی نیز ناگزیر از اصلاح و تعدیل مشی خود به نفع مسلمانان شده اند.
دولت مالزی به رغم اهمیتی كه كنار قومیت برای اسلام، در حیات سیاسی كشور قایل می باشد، نگرانی خود را از بروز حركتهای اسلامی پنهان نكرده است و معمولاً رفت و آمد رهبران اسلامی به ایران را زیر نظر دارد. چندی پیش نیز فرقه اسلامی الارقم را به عنوان جریانی انحرافی معرفی كرد و از ادامه فعالیتهایش جلوگیری به عمل آورد؛ گرچه ماهاتیر محمد نخست وزیر سابق این كشور در اتخاذ مواضع ضد غربی خود می تواند از انقلاب اسلامی الهام گرفته باشد. مرام دولتی اندونزی به رغم اكثریت جمعیت مسلمان، ایدئولوژی سكولار است و نوعی بدبینی نسبت به مسلمانان بین مقامات دولتی، وجود دارد. از این خاطر دولت از مدتها قبل به دنبال سیاست زدایی از اسلام بوده است و از تهدید گرایشات اسلامی نام می برد كه گاهی از آن به نام اسلام ترسی تعبیر می شود. در عین حال در دو دهه اخیر، شاهد بر افتادن حكومت سوهارتو و روی كار آمدن اسلام گراها ـ در كنار سكولارها ـ در اندونزی بودیم.

پیروزی انقلاب ایران، بر تایلند نیز بی تأثیر نبود و راهپیمایی عظیم تایلندیها در سال 1369 ش (1990 م) برای برپایی مسجد تاریخی كروزه، نمونه ای از تلاش مسلمانان برای ابراز هویت اسلامی خویش است. دولت تایلند نیز، با توجه به سیاستهای داخلی، روابط متعادل و متعارفی را با ایران دنبال كرده است.

در باب بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان آفریقا كه در توالی انقلاب اسلامی، با گذشت یك دهه، شاهد پیشرفت جبهه نجات الجزایر می باشیم. این توالی و برخی تشابهات كه در شكل، محتوا، اهداف و شعارهای اسلام گرایان الجزایر با انقلاب اسلامی وجود دارد، پژوهشگران را در طرح این فرضیه كه «انقلاب اسلامی در برخی كشورها چون عراق و لبنان اثر فوری گذاشت و در برخی از كشورها در دهه اوّل بذرهایی پاشید كه در آغاز دهه دوم و سوم نمود پیدا كرد»، جدی تر می نماید. در مصر، در دوران پیروزی انقلاب اسلامی موقعیت اخوان المسلمین میان مردم و جوانان تضعیف شد و شاخه هایی از آن نیز تجزیه و به گروههای جهادی و مسلحانه منشعب شدند؛ البته این امر سبب شد اخوان نزد دولت مصر تقرب بیشتری یابد. با گسترش مبارزات انقلابی تحت لوای اسلام، به عنوان هدف و ابزار مبارزه، برخی از جنبشها و سازمانهای سیاسی و مبارزاتی مجهز به ایدئولوژی های كمونیسم، ناسیونالیسم و لیبرالیسم رنگ باختند و توان اثر گذاری خود را از دست دادند و در عمل متلاشی یا متحول شدند.

برخی از جنبشها نیز به انگیزه های متفاوت و به درجات مختلفی ـ صرف نظر از تأثیرپذیری ـ راه دوری و واگرایی از تز انقلاب اسلامی را پیش گرفتند، برای مثال می توان از گروه طالبان در افغانستان نام برد. در دهه دوم انقلاب اسلامی، عمر البشیر در سودان به قدرت رسید و اقدامات و گرایشات اسلامی مشابه ایران از خود نشان داد. اخبار و اطلاعات، حكایت از ظرفیت و پذیرش بالای جامعه سودان نسبت به انقلاب اسلامی دارد.

همین امر دستاویزی برای كشورهایی مثل مصر و آمریكا شده است تا بتوانند همچنان از تداوم تهدید صدور انقلاب و به خطر افتادن منافع آنان سخن بگویند و تبلیغات و فشارهای خود بر ایران را توجیه نمایند. در حال حاضر، حزب اسلام گرای سودان دچار انشقاق شده و دكتر حسن الترابی ـ كه ریاست پارلمان را به عهده داشت، منزوی شده است. كشور نیز درگیر فشار واقعیات و الزامات داخلی شده و میدان مانوری برای آرمان گرایی، اصول گرایی و انقلاب خواهی فراهم شده است.
نكته ای كه ضرورت دارد به عنوان استثنا در جوامع اهل سنت به آن پرداخته شود، مسئله بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان فلسطین اشغالی است. از آنجا كه حكام صهیونیستی غیر مسلمان اند و عنوان و اولی الامر، حتی طبق تعبیر اهل سنت، بر آنها اطلاق نمی گردد؛ بنابراین بازتاب انقلاب اسلامی بر مسلمانان آن سرزمین متفاوت بوده است؛ بدین معنا كه مسلمانان سرزمین فلسطین نه تنها شیوه های اصلاحی و رفورمیستی را اتخاذ نكرده اند؛ بلكه بر عكس از شیوه های اصلاحی و سازش كارانه دوری جسته اند و راه و روش انقلابی را در پیش گرفته اند.

اگر چه حماسه مردم فلسطین پدیده ای تصادفی نبود و سالهاست كه آنان با دست خالی برابر حملات وحشیانه صهیونیستها مقاومت می كنند؛ اما واقعیت این است كه پس از انقلاب اسلامی، حركت نوینی در مبارزات مردم فلسطین آغاز شد و جوانان بی شماری به اسلام روی آوردند و تعداد مساجد در كرانه باختری و نوار غزه افزایش یافت. حزب اللّه فلسطین نیز كه از فرزندان انقلاب اسلامی اند، در زندان غزه به عنوان گروهی مبارز اعلام موجودیت كردند و دیری نگذشت كه تحت عنوان انتفاضه اسلامی مبارزه با اسرائیل را متحول ساختند. در حقیقت انتفاضه، با آموختن درسهای تاریخی از انقلاب اسلامی ایران بهترین راه حل را «در نجات ملت فلسطین با تكیه بر آرمان اسلامی» می دانند.

جهاد اسلامی، در فلسطین به عنوان فرزند انقلاب اسلامی ایران، به رهبری شیخ عبدالكریم عوده و با همكاری شهید دكتر فتحی شقاقی كه تا سال 1988 در سیاه چالهای اسرائیل زندانی بود ـ رهبر شاخه نظامی جهاد تأسیس شد. فتحی شقاقی در سال 1989 با تألیف كتابی با عنوان «خمینی راه حل اسلامی و بدیل» نظرات سیاسی و ایدئولوژی خود و جهاد اسلامی را بیان نمود.
در زمان پیروزی انقلاب اسلامی ساف (سازمان آزادی بخش فلسطین) دچار انشعابات متعدد شد، به طوری كه موتور محركه قیام علیه موجودیت اسرائیل از كار افتاد و مقاومت اسلامی در ضعیف ترین حالت خود بود. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، صحنه عمل نیروها و گروه های مبارز و قیام در برابر تهاجم صهیونیزم سیاسی را به نفع نیروهای اسلامی تغییر داد و یأس مفرطی كه بر جهان عرب در زمینه مبارزه با اسرائیل مستولی شده بود، با ظهور انقلاب تبدیل به امید و پایداری شد.
گروه دیگری كه در جریان قیام در سرزمین های اشغالی اعلام موجودیت كردند و در حال حاضر طرفداران زیادی نیز دارند، جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حركه المقاومه الاسلامیه فی فلسطین) ملقب به حماس است. جالب اینكه آنان به همان روش مبارزه با استفاده از عملیات استشهادی ـ كه شیعیان جنوب لبنان عرصه را بر دولت صهیونیستی تنگ كردند و موفق به اخراج صهیونیست ها شدند، عمل می كنند و به چیزی كمتر از آزادی سرزمینهای خود رضا نمی دهند و دست از مبارزه انقلابی به همان شیوه برنمی دارند.

بازتاب انقلاب اسلامی میان جوامع اهل سنت را می توان چنین بر شمرد:

1 ـ بیداری و احیاگری اسلامی: اگرچه بیداری و احیاگری اسلامی میان علما و اندیشمندان اسلامی اهل سنت به قبل از پیروزی انقلاب اسلامی برمی گردد، گسترش آن مرهون پیروزی انقلاب اسلامی است. امروز موضوع جدایی دین از سیاست برای همه مسلمانان امری غیر قابل قبول شناخته شده و بازگشت به اسلام به عنوان یك اصل پذیرفته شده. نه تنها در زندگی فردی و اجتماعی بلكه در زندگی سیاسی همه مسلمان ـ تقویت و تثبیت شده است.

2 ـ تقویت روحیه ضد استكباری و ضد سلطه بیگانه: با مقاومت و رویارویی موفقیت آمیزی كه انقلاب اسلامی در برابر قدرتهای بزرگ به ویژه آمریكا نشان داد، در همه جوامع اسلامی كه طعم حقارت و سلطه استعمار و استكبار را چشیده بودند، اثرات خود را برجای گذاشت و امروزه روحیه ضداستكباری به ویژه ضدآمریكایی در جهان اسلام گستردگی كافی پیدا كرده است. این امر نیز مرهون بازتاب انقلاب اسلامی است.

3- انقلاب اسلامی موجب شد احساس حقارت و خودكم بینی از بین برود و مسلمانان به طور اعم به گذشته و به هویت اسلامی خود افتخار كنند و در پی بازگشت به ارزشهای اسلامی باشند. به همین دلیل بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، مسلمانان، به ویژه جوانان، به حضور در مساجد و مجامع مذهبی رغبت فزاینده ای پیدا كرده اند، حتی پوشش و ظاهر خود را نیز به شكل و شمایل اسلامی درآورده اند. استفاده از حجاب اسلامی میان زنها یك افتخار و سمبل مقاومت دانسته می شود. این امر تا آنجا پیش رفته است كه زنان متعهد، حتی به قیمت محرومیت از تحصیل و از دست دادن شغل خود، از پوشش اسلامی دست برنمی دارند.

4 ـ ظهور مساجد به عنوان كانون فعالیتهای سیاسی: مساجد به عنوان كانون اصلی مبارزات و فعالیتهای سیاسی عمومیت یافته است و هر زمان كه مسلمانان با مشكل سیاسی روبه رو می شوند، به مساجـد روی می آوردند و فعالیتهـای خود را در ایـن مكان مقدس برنامه ریزی می كنند و شكل می­دهند. به همین دلیل نه تنها مساجد موجود در جهان اسلام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی رونق فوق العاده ای یافته است؛ روز به روز بر تعدادشان افزوده می شود و مساجد نه تنها محلی برای انجام فرایض عبادی، بلكه به عنوان مركزی برای فعالیتهای سیاسی و اجتماعی، تثبیت شده است.

5-گسترش نهضت های رهای بخش: بحث از انقلاب اسلامی و ارتباط آن با نهضتهای رهایی بخش، از آنجا ناشی می شود كه ملتهای جهان سوم و زیر سلطه استعماری، با مشاهده وقوع این انقلاب، بسیار كنجكاو شدند تا انقلاب اسلامی را بشناسند. ویژگی «معنویت محوری» انقلاب اسلامی نیز آنان را با این واقعیت مواجه ساخت كه می توان بدون كمك از ایدئولوژیهای غیراصیل، در صدد ایجاد یك نظام مردمی برآمد. بنابراین، خودباوری و بیگانه ستیزی، بزرگ ترین تأثیر انقلاب اسلامی بر شكل گرفتن جنبشها یا فعال تر شدن نهضتهایی بود كه از قبل وجود داشتند.

6 ـ رفتار مذهبی: گرایش بیشتر زنان به حفظ حجاب، افزایش استقبال عمومی در انجام فرایض دینی (مثل برگزاری نمازهای جمعه و جماعت، گسترش جلسات آموزشهای دینی او جمله آموزش قرائت و تفسیر قرآن و حضور گسترده تر در مجالس و محافل مذهبی) از مواردی است كه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی توسعه بیشتری یافته است.

 7 ـ حساسیت اسلامی: گرایش به استفاده از نامها و عناوین اسلامی برای اشخاص و مؤسسات، و دوری از به كاربردن عناوین و نامهای غربی از آثار انقلاب اسلامی بعد از پیروزی انقلاب است، به طوری كه حتی رژیم بعثی عراق، تحت تأثیر این حساسیت، شعار اللّه اكبر را زیب پرچم كشور عراق كرد.

8 ـ حمایت از مقدسات دینی: پس از صدور فتوای امام خمینی - رحمه الله علیه - در مورد سلمان رشدی، انتشار كتاب مزبور در تمامی كشورهای اسلامی ممنوع اعلام شد و تقریبا در تمامی كشورهای اسلامی، تظاهراتی بزرگ علیه سلمان رشدی و حامیانش بر پا شد؛ از جمله در كشورهایی چون هند، پاكستان و...، حتی این عكس العملها در پاكستان منجر به كشته و زخمی شدن تعدادی از مسلمانان گردید.

ورود شارون به مسجدالاقصی نیز چنان احساسات مسلمانان فلسطینی را بر انگیخت كه موجب آغاز انتفاضه قدس شد كه هنوز هم ادامه دارد.

9 ـ مطالبات سیاسی: افزایش تقاضا برای اسلامی تر شدن قوانین و شئون جامعه و وادار نمودن دولت به واكنشهای مثبت و اقناعی در اغلب كشورهای اسلامی، به عنوان خواست عمومی، مطرح است و این امر نظامهای لائیك را به چالش كشانده است.

10 ـ مشاركت بین المللی: (تقویت احساس تعلق به امت اسلامی و ابراز حساسیت نسبت به تحولات جهان اسلام).

 

 

انفجار نور

در رابطه با پیروزی انقلاب اسلامی و آثار جهانی آن، تعابیر مختلفی چون آتشفشان، زلزله، طوفان و سیل، توسط دوستان، دشمنان یا ناظران حیرت زده انقلاب به كار برده شده است كه عموما گویای قدرت تخریبی انقلاب است، ولی هیچ تعبیری زیباتر، مناسب تر و واقع بینانه تر از آنچه را رهبر انقلاب، امام خمینی - رحمه الله علیه - به كار برده نیست؛ آنجا كه فرمود: انقلاب ما انفجار نور بودو تا زمانی كه این كانون نور فعال باشد و از خود انرژی ساطع كند، تابش نور ادامه می یابد، تأثیر آن قوی تر می شود، بر سرعت آن می افزاید.

 

 

عوامل بازدارنده‌ی صدور انقلاب اسلامی

 

عوامل داخلی

عوامل بازدارنده ی داخلی سیاست صدور انقلاب در جمهوری اسلامی ایران به اشكال سیاسی ـ اقتصادی و ژئوپلیتیكی ظهور یافته اند. در ذیل این موانع را مورد تدقیق قرار می دهیم.

 

الف) عامل سیاسی ـ اقتصادی

در نتیجه ی اختلافات داخلی و وجود شرایط انقلابی و رقابت برای كسب قدرت میان گروه ها و دسته جات گوناگون، بویژه در اوایل انقلاب و در نتیجه بروز و ظهور بحران های سیاسی ـ اجتماعی مختلف، مشكلات و معضلات داخلی نظام، بیش از پیش به منزله ی مانعی در راه تداوم و گسترش طبیعی و ارادی انقلاب به ورای مرز های ملی نمود یافت. این امر به ویژه زمانی بیش تر خود را نشان داد كه مجاهدین خلق (منافقین) به منزله ی طرد شدگان نظام، به اقدامات مسلحانه علیه نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران روی آوردند. به شهادت رساندن بسیاری از مسؤولان بلند پایه ی جمهوری اسلامی، نظام را با خطراتی مواجه ساخت.

هم چنین جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، نظام نوپای جمهوری اسلامی را با معضلاتی جدی و بغرنج رو به رو كرد. ساختار های اقتصادی كشور در اثر جنگ به شدت آسیب دیدند. جنگ موجب گردید انرژی انقلابیون تحلیل رفته و صرف دفاع از كشور شود. در نتیجه استراتژی مواجهه جویانه ی صدور انقلاب به مثابه سیاسی تهاجمی (چه به صورت تبلیغات و چه به صورت جنگ و درگیری نظامی) جای خود را به استراتژی دفاعی داد. از این رو، نیروی انقلاب صرف دفاع از كشور و تمامیت ارضی و در مرحله ی پس از جنگ، صرف بازسازی خرابی های ناشی از جنگ گردید.

 
ب) عوامل ژئوپلیتیكی

عوامل ژئوپلیتیكی نیز به منزله ی مانعی در راه پی گیری آرمان ها و اهداف فراملی و جهانی انقلاب اسلامی از جمله صدور انقلاب و حمایت از نهضت ها و جنبش های آزادی بخش ایفای نقش كرده اند. قبل از هر چیز این امر به مسأله ی پیچیده و بغرنج قومیت ها و مخالفین داخلی انقلاب اسلامی كه بعضاً در كشور های همسایه اردو زده اند و به عنوان اهرم فشار در دستان آن ها علیه جمهوری اسلامی ایران ایفای نقش می نمایند، بر می گردد.

ایران به مثابه ی كشوری دارای قومیت های مختلف همواره مجبور بوده است كه این عامل را در سیاست های كلان خود مدنظر قرار دهد. وجود اقوام مختلف همواره سیاست های كلان جمهوری اسلامی ایران را تحت تأثیر قرار داده است. وجود گرایشات استقلال طلبانه در میان كردها در خاورمیانه و ایران و نیز گرایشات موجود میان آذری های ایران و آذربایجان بویژه در اوایل دهه ی دوم انقلاب، جمهوری اسلامی ایران را با متغیرهای جدیدی مواجه ساخت. تشدید این مسأله بویژه در مواقع بحرانی كشور، پی گیری سیاست های آرمان گرایانه ای هم چون صدور انقلاب و انتقال پیام انقلاب به آن سوی مرزها را با خطرات جدی مواجه ساخته و به نوبه ی خود امنیت ملی كشور را تحت تأثیر خود قرار داده است.

تحت چنین شرایطی، ایران به سمت مسائل جدیدی چون قومیت ها و ممانعت از رشد آثار منفی آن و محافظت از تمامیت ارضی و امنیت كشور سوق داده شد تا پی گیری سیاست های فراملی و آرمان گرایانه ای چون صدور انقلاب. به عبارت دیگر، در دهه ی دوم انقلاب به خاطر وجود عوامل و متغیر های ژئوپلیتیكی متعدد، سیاست خارجی جمهوری اسلامی بیش تر ژئوپلیتیك بوده تا ایدئولوژیك. بدین ترتیب، در حالی كه در اوایل انقلاب، رهبران جمهوری اسلامی ایران امید فراوانی به برانگیختن مسلمانان دیگر مناطق جهان اسلام بویژه مناطق همسایه داشتند، در دهه ی دوم انقلاب، مخصوصاً در فردای پس از فروپاشی اتحاد شوروی، حفظ امنیت مرزها بویژه در استان های شمال غرب به خاطر اشتراك قومی میان آذری های ایران و آذربایجان تازه استقلال یافته، بویژه زمزمه ی طرح جدایی طلبی و تجزیه ی ایران، به مسأله ی امنیتی پررنگی در سیاست های كلان امنیتی كشور مبدل گردید.

 

عوامل بین المللی

الف) حاكمیت سیستم دولت ـ ملت (State ـ Nation) بر نظام بین الملل: از موانع اصلی و به جرأت می توان گفت اصلی ترین مانع صدور انقلاب اسلامی به دیگر نقاط جهان، بویژه تداوم و گسترش آن در میان كشور های اسلامی خاورمیانه، حاكمیت سیستم دولت ـ ملت (State ـ Nation) بر نظام بین الملل بوده است. به این معنا كه كشور های خاورمیانه در چارچوب دولت مدرن و الزامات آن تصمیم گیری می كنند و واحد دولت ـ ملت مبنای حركت آن ها است،‌ نه مفاهیمی چون «امت» و «مصالح اسلامی». انقلاب اسلامی، دولت های اسلامی را در قالب مفهوم «امت» اسلامی و اتحاد مسلمین مورد خطاب قرار داد، حال آن كه دولت های اسلامی ـ در خاورمیانه و دیگر نقاط جهان ـ در قالب ملت ـ ملت رفتار می كنند.

ناسیونالیسم مبنای اصلی شكل گیری كشور ها در عصر جدید بوده است. كشور های اسلامی در دوران معاصر نیز بر همین اساس شكل گرفته اند و در چارچوب قلمرو های ملی مانند سوریه، لبنان، عراق و... تصمیم گیری می كنند؛ بنابر این كشور های اسلامی عمدتاً در عالم نظر با مفاهیمی چون امت و مصالح اسلامی آشنا هستند و در عمل بر اساس دولت ـ ملت و مصالح و منافع ملی عمل می كنند. از این رو، یكی از موانع اصلی صدور انقلاب اسلامی و انتقال پیام آن به دیگر نقاط جهان، بویژه كشور های اسلامی خاورمیانه وجود اصل دولت ـ ملت (State ـ Nation) بوده است و این اصل به مثابه دیواری آهنین در برابر بازتاب و صدور انقلاب اسلامی و ورای مرزهای ملی عمل نموده است و در عمل مانع از تداوم و گسترش آن به خارج از چارچوبه های ملی شده است.

ب) حاكمیت دولت های اقتدار گرا در جهان اسلام: از جمله موانع صدور انقلاب اسلامی به جهان اسلام، وجود دولت های اقتدارگرا در این بخش از جهان بوده است. این كشور ها با سركوب قیام­ها و جنبش های اسلامی و غیر اسلامی، اجازه ی نفوذ و رسوخ عمیق ارزش های اسلامی نشأت گرفته از ایران را به قلمرو ملی خود نداده اند. سركوب جنبش مردمی ـ اسلامی در عراق كه بلافاصله پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در عراق ظهور یافت، نمونه ی این امر است. این رژیم ها هم چنین با متهم كردن جنبش های اسلامی مستقل كه به طور طبیعی تحت تأثیر انقلاب اسلامی در ایران به جنب و جوشی تازه دست یازیده بودند، سعی كردند آن ها را عامل و وابسته به ایران جلوه دهند تا از این طریق سركوب و منكوب كردن آن ها به راحتی توجیه شود.

ج) تبلیغات اعراب: تبلیغات اعراب و به ویژه محافظه كاران مسلمان طرفدار عربستان سعودی در مورد شیعی بودن انقلاب ایران و نیز اخبار مربوط به عدم رعایت حقوق بشر در ایران، تأثیر مهمی بر افكار عمومی جهان عرب گذاشته است. اصولاً محافظه كاران اسلامی و طرفداران اسلام سعودی تبلیغات گسترده ای برای جلوگیری از نفوذ انقلاب اسلامی در میان اكثریت اعراب سنی به عمل آورده اند، و بزرگترین حربه ی آن ها شیعی بودن انقلاب اسلامی بوده است، این تبلیغات تا حدی برای شان موفقیت آمیز بوده است. اصولاً مخالفان انقلاب اسلامی و به ویژه اسلام گرایان محافظه كار طرف دار عربستان سعودی از هر حادثه و تحولی در داخل ایران و صحنه ی بین المللی برای بی اعتبار ساختن انقلاب نزد توده های مسلمان استفاده كردند.

علاوه بر شیعی گرایی، افراط گرایی و جنگ ایران و عراق، این كشور ها از اختلافات و برخورد های داخلی ایران برای منفی جلوه دادن كل انقلاب استفاده كرده اند. در مطبوعات و نشریات كشور های محافظه كار و میانه روی عرب، مطالب بسیاری زیادی در مورد اختلافات داخلی ایران، سركوب مخالفان سیاسی، عدم آزادی های سیاسی و مذهبی برای اقلیت ها و نیز ناتوانی دولت در حل مشكلات اقتصادی به چشم می خورد و هم چنین اظهارات گروه های سیاسی مخالف جمهوری اسلامی ایران در این نشریات نیز در سطح وسیع منتشر می شود.

د) پان عربیسم: رژیم عراق در زمان جنگ با ایران به ابتكاری فوق العاده دست یازید. حكومت عراق برای كسب مشروعیت، اقدام به جنگ با ایران و كسب رهبری دنیای عرب و هم چنین به منظور پیروزی در جنگ، در صدد برآمد «پان عربیسم» و موضوع كهنه ی عرب و عجم را مطرح و زنده كند تا از این طریق اعراب، بویژه اعراب خلیج فارس را علیه انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی ایران و ایدئولوژی برآمده از آن ـ كه ضد محافظه كاری و ضد سلطنتی بود ـ بسیج كند. البته صدام، موضوع عرب و عجم را برای نخستین بار در طول بحران های سیاسی و اجتماعی این كشور كه متعاقب پیروزی انقلاب اسلامی ایران رخ داد، مطرح كرد. «این مسأله در پی مراسم تشییع جنازه ی كشته شدگان حادثه ی دانشگاه مستنصریه در آوریل 1980 روی داد. بنا به اظهار دولت عراق، بمبی از مدرسه ی ایرانیان به داخل جمعیت پرتاب شد و در نتیجه، عده ای كشته و مجروح شدند. مقامات دولت عراق بدون ارایه هیچ گونه سند و مدركی، مغرضانه جمهوری اسلامی ایران را مسؤول پرتاب بمب معرفی كردند و بر شدت حملات خود علیه ایران افزودند و برای نخستین بار، صدام اختلاف بین ایران و عراق را اختلاف بین اعراب و ایرانیان خواند.»

در زمان جنگ نیز مدام جنگ قادسیه و پیروزی اعراب بر ایرانی ها را به سربازان خود یادآور می شد. در سطح دنیای عرب این امر بویژه زمانی تشدید گردید كه بعد از فتح خرمشهر در سوم خرداد 1361، ایران پیشنهاد صلح را نپذیرفت و برای تنبیه متجاوز به جنگ ادامه داد.

در این زمان بود كه اعراب نسبت به ادعا های جهان شمول ایران، مبنی بر وحدت و اتحاد اسلامی دچار تردید جدی شدند و به حمایت از عراق و ممانعت از پیروزی ایران در جنگ اقدام كردند. در همین راستا، «اتحادیه ی عرب در مقام مهم ترین سازمان بین عربی و كشور های عضو آن در طول جنگ، از عراق در زمینه های گوناگون سیاسی، نظامی و اقتصادی حمایت كردند و حتی تعدادی از كشور های عضو آن مانند اردن، مصر، سومالی و... نیرو های نظامی نیز به جبهه های جنگ ایران و عراق گسیل داشتند و از عراق در نهاد های سیاسی منطقه ای و بین المللی جانبداری كردند. تنها استثناء عمده در این باره، كشور سوریه بود كه در مقام عضوی از اتحادیه ی عرب با توجه به اختلافات و رقابت های بین دو كشور سوریه و عراق و هم چنین با توجه به حمایت های ایران از مبارزات ضد اسراییلی مردم لبنان و فلسطین، جنگ عراق علیه ایران را در راستای منافع اسراییل می دانست. در نتیجه، با عراق قطع رابطه و از ایران حمایت كرد.

هـ) زمینه های فرهنگی ـ اجتماعی متفاوت: از مهم ترین عوامل بازدارنده در راه تداوم و گسترش انقلاب اسلامی در مناطق اسلامی در سراسر جهان، بویژه در میان همسایگان مسلمان، ساختار های متفاوت اجتماعی ـ فرهنگی میان ایران با این جوامع بوده است. ویژگی های انقلاب اسلامی و خصیصه ی شیعی آن عمده ترین موارد اختلاف میان این دو بوده است. عامل مذهب شاید بیش از هر عامل دیگری از جمله نژاد و زبان اختلافات میان ایرانیان و سایر مسلمانان را موجب شده است. تشییع و تسنن دو جریان عمده ی مذهبی بعد از رحلت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می باشند كه دیدگاه های آن ها در مورد فلسفه ی حكومت و مشروعیت رهبری و... متفاوت است. این دو در طول تاریخ جدا از هم و در ستیز و منازعه بوده اند. از این رو است كه بسیاری از سنی مذهب های جهان اسلام همدلی چندانی با آرمان های شیعی نداشته اند و هم به این دلیل بود كه «چاشنی قوی ایرانی كه با جنبش اسلامی همراه شده بود، از جاذبه ی آن برای سنی ها ـ حتی آن هایی كه به حكومت اسلامی علاقه مند بودند ـ ‌به شدت كاست.» انقلاب اسلامی (از نظر اهل تسنن) كه متضمن زیر و رو كردن كل نظام اجتماعی بود... به معنای به قدرت رسیدن اقلیت محروم شیعه در مقابل رهبران جامعه ی سنی بود... میان فعالان شیعه و سنی تقریباً هیچ گونه هم كاری قابل تشخیص وجود نداشت.

 هم چنین شاخص هایی چون سطح رفاه اقتصادی بالا (در كشور هایی چون بحرین بویژه در میان اقلیت شیعی)، تساهل و تسامح در زمینه های مذهبی (در میان مسلمانان آسیای جنوب شرقی) و اسلام صوفی (در میان مسلمانان آسیای مركزی) از عوامل تمایز بخش میان جامعه ی اسلامی شیعی ایرانی با این جوامع مسلمان بوده است. از این رو پیام انقلاب اسلامی با موانع جدی ساختاری مواجه شد و نتوانست در دیگر جوامع اسلامی مدل خود را مسلط كند.

و) جنگ تحمیلی: عمده ترین و مهم ترین مانع صدور تداوم و گسترش انقلاب اسلامی به ورای مرز های ملی، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بوده است. در واقع، تحمیل جنگ اوج واكنش نظام منطقه ای و بین المللی به سیاست خارجی خود نمود. طرح نظریه ی «ام القرا» در واقع تحدید نظر در سیاست صدور انقلاب و مشی ایجاد نمونه هایی مانند ایران در جهان خارج بود. جنگ، در عمل انقلاب اسلامی را وادار به تجدید نظر در رویكرد های سیاست صدور انقلاب و پی گیری خط مشی واقع گرایانه در برابر خط مشی آرمان گرایانه بود.

البته پیروزی های رزمندگان اسلام گاهی اوقات روزنه ی امیدی را برای پی گیری خط مشی آرمان گرایانه و تداوم سیاست صدور انقلاب در دل ها ایجاد می نمود، اما آن چه در پایان جنگ رخ داد دلالتی بر این امر نداشت، بلكه وضعیت «نه جنگ، نه صلحی» را بر ایران تحمیل كردند كه مطلوب ایران نبود و ایران را در زمینه ی صدور انقلاب یاری نمی داد. بدین ترتیب، «حمله ی عراق به ایران، باعث شد آرمان طلبی های دولت نوپای جمهوری اسلامی ایران فروكش كند و ایران تا حد زیادی از سیاست فرامرزی خود درباره ی صدور انقلاب و حمایت از جنبش های آزادی بخش، دست بردارد و تنها در مقام حفظ تمامیت ارضی خود بكوشد.»

 به علاوه، جنگ میان ایران و عراق و تداوم آن به نوبه ی خود مانع پی گیری سیاست صدور انقلاب در میان مردم و جنبش های اسلامی مختلف در سراسر جهان اسلام بود. اكثر گروه های اسلام گرا از جنگ ایران و عراق و ادامه ی آن گلایه داشتند.

ز) هم‌كاری های امنیتی مشترك ضد انقلاب: پیروزی انقلاب اسلامی ایران در بهمن 1357 (1979) موجب فرو ریختن سیستم امنیتی ـ منطقه ای خلیج فارس و خروج ایران از حلقه ی امنیتی «سنتو» گردید. سقوط سیستم امنیتی دو ستونی نیكسون ـ كسینجر و خروج ایران از پیمان دفاعی ـ نظامی سنتو ابر قدرت ها و كشور های منطقه را به شكل دهی نظام های امنیتی جایگزین وا داشت. ایالات متحده ی آمریكا به عنوان بازنده ی عرصه ی تحولات ایران جهت پر كردن خلأ امنیتی ناشی از سقوط رژیم شاه، اقدام به اتخاذ تصمیماتی در این رابطه نمود. اعلام «هلال بحران» از سوی «برژینسكی» «دكترین كارتر» مبنی بر تشكیل نیروهای واكنش سریع، عمده ترین اقدامات آمریكایی ها جهت مقابله با آثار و پی آمد های ناشی از انقلاب ایران بود. به علاوه، آمریكا به انعقاد قراردادهای امنیتی دو جانبه با كشور های منطقه دست یازید. از طرفی واكنش ابر قدرت شرق به انقلاب اسلامی و بازتاب های منطقه ای آن به صورت حمله ی شوروی به افغانستان، نمودِ عینی یافت. در عرصه ی منطقه ای، همسایگان عرب حوزه ی خلیج فارس اقدام به ایجاد شورایی كردند كه از آن به «شورای هم‌كاری خلیج فارس» یاد می كنند. عمده ترین وجه این شورا بعد «امنیتی» آن بود. از دیگر آثار منطقه ای انقلاب اسلامی (از حیث امنیتی)، نزدیكی بیش تر اسراییل و تركیه بود تا از آن طریق بتوانند در مقابل امواج انقلاب اسلامی مقاومت ورزند.

 
پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و اتخاذ سیاست «صدور انقلاب» و مشی «نه شرقی، نه غربی» از جانب رهبران انقلاب اسلامی، كشور های منطقه را در زمینه ی حفظ صلح و ثبات و محافظت از وضع موجود خود به شدت نگران ساخت. به علاوه، فروپاشی نظام امنیتی منطقه‌ای بر اثر وقوع انقلاب ایران، كشور های منطقه‌ی خلیج فارس را به اندیشه‌ی ایجاد یك نظام امنیتی جدید وا داشت. در چنین شرایطی شش كشور محافظه كار عربی حوزه ی خلیج فارس؛ عربستان سعودی، كویت، بحرین، امارات متحده ی عربی، قطر و عمان اقدام به تشكیل سیستمی امنیتی كردند كه از آن به «شورای هم‌كاری خلیج فارس» یاد می كنند. آن ها «روند جدید را به عنوان اقدامی پردامنه علیه نظام و ثبات منطقه می دانستند. آنان انقلاب ایران را پر دامنه تر از سایر الگو های رادیكال در خاورمیانه تلقی نموده و بر این امید بودند كه با اجماع خود می توانند جبهه ی قدرتمندی را در مقابل رفتار های سیاست خارجی ایران ایجاد نمایند. بازتاب این امر را می توان در شكل گیری شورای هم‌كاری خلیج فارس مورد ملاحظه قرار داد. این سازمان فعالیت های اجرایی خود را در سال 1981 آغاز كرد و با توجه به ضرورت های امنیتی كه احساس می كرد، آن را به سرعت توسعه بخشید.» از این رو، یكی از عوامل اصلی در تأسیس و شكل گیری شورای هم‌كاری خلیج فارس را باید انقلاب اسلامی ایرن و اصولاً ممانعت و جلوگیری از تأثیرات و پی آمد های آن در منطقه دانست.

این شورا توانست به تدریج پیام خود را به سایر كشور های میانه رو و محافظه كار عربی منتقل نماید. كشور هایی كه با شورای هم‌كاری دارای منافع امنیتی مشتركی درحوزه ی خلیج فارس بودند، از اهمیت و اولویت فراگیر تری برخوردار می شدند. این شورا در صدد بود تا پاسخ های هماهنگ این گونه واحد ها را در چارچوب اهداف و منافع مشترك تنظیم و فراهم آورد. با تقویت ساختار نظامی و تلاش های جنگی ایران علیه عراق، كشور های حوزه ی شورای هم‌كاری خلیج فارس، از ویژگی و شاخص گسترش گرایانه‌ناشی از انقلاب اسلامی ایران دچار وحشت شدند. راه حل جدید آن ها (شورای هم‌كاری) را باید دفاع از اهداف فراگیر كشور های عربی و بویژه در مقابله با اهداف جمهوری اسلامی ایران دانست. در این روند نه تنها واحد های میانه رو و محافظه كار عربی مورد توجه شورا قرار گرفته بودند؛ بلكه بازیگران رادیكالی همانند سازمان آزادی بخش فلسطین نیز مواضع مشتركی را اتخاذ نمودند.

بدین ترتیب، وقوع انقلاب اسلامی و اتخاذ مشی «صدور انقلاب» از جانب رهبران انقلاب، واكنش كشور های حوزه خلیج فارس را به دنبال داشت. این واكنش به صورت ایجاد و تأسیس یك نظام امنیتی منطقه ای بود كه تلاش شد از طریق آن در برابر امواج انقلاب اسلامی مقاومت نمایند.
در پایان ذكر این نكته ضروری است كه نگرانی واقعی اعضای شورای هم كاری خلیج فارس در مورد امنیت داخلی و ارتباط آن با انقلاب ایران، به این دلیل بود كه این ترس وجود داشت كه با اعتماد به نفس پیدا شده در شیعیان ساكن كشور های حاشیه ی خلیج فارس، آن ها به پیروی از هم كیشان خود در ایران عمل كنند و به این ترتیب، امنیت داخلی این كشور ها را به خطر بیندازد. بدین سان كشور های حوزه ی خلیج فارس كوشیدند از طریق شورای هم كاری خلیج فارس، امواج انقلاب اسلامی و تأثیرات و پی آمد های آن را به چالش بكشند و بدین صورت توانست به مثابه مانعی در برابر انقلاب اسلامی و بازتاب آن در منطقه قد علم كند.

 

ح) استراتژی مقابله جویانه ی قدرت های بزرگ

ـ آمریكا

از دیگر موانع بین المللی صدور انقلاب، استراتژی ابر قدرت ها، بویژه ایالات متحده ی آمریكا در برابر انقلاب اسلامی و ایفای نقش آن ها در انزوای انقلاب می باشد. انقلاب اسلامی برای هر دو ابر قدرت تهدید عمده ای به شمار آمد، زیرا انقلاب اسلامی به منزله ی مدلی انقلابی و راه سوم از جهت ایدئولوژیك، رقیبی جدی برای آن ها محسوب می شد. در مقام عمل، منافع و امنیت جهانی آن ها را تهدید می كرد. از این رو، هر دو ابر قدرت، بویژه ابر قدرت غرب؛ یعنی آمریكا در صدد بر آمده اند تا شعله های آن را خاموش كنند و آن را از حالت تهاجمی به حالت تدافعی وا دارند.
وقوع انقلاب اسلامی و متعاقب آن اشغال سفارت آمریكا، واقعه ی طبس، تهدید متحدین منطقه ای آمریكا در خلیج فارس و خاور میانه و مهم تر از همه، ضدیت انقلاب با آمریكای حامی شاه، منافع و علایق آمریكا را به شدت تهدید نمود. آمریكایی ها به این نتیجه رسیدند كه ایران به منزله ی كشوری سركش و خارج از چرخه ی نظام بین الملل باید تحدید و تحت فشار های گوناگون قرار گیرد تا از تندروی های خود كاسته، تغییر رفتار داده، كنترل و مهار گردد. مشی ستیزه جویانه و مواجهه طلبانه ی ایرن در عرصه ی سیاست خارجی، رفتار خصمانه و ستیزه جویانه ی اتحاد جماهیر شوروی در فردای پس از جنگ جهانی دوم را برای آمریكایی ها تداعی می كرد. در آن زمان ایالات متحده برای مقابله با اتحاد جماهیر شوروی، «سیاست مهار و تحدید» (Containment)، كه طراح آن «جرج كنان» بود، اتخاذ كرد. هسته ی اصلی سیاست تحدید و مهار جرج كنان عبارت از این بود كه آمریكا در برابر هر كنشی از جانب اتحاد جماهیر شوروی، واكنشی به صورت ایجاد وزنه در برابر آن، انجام می داد و از این طریق به مهار و تحدید آن می پرداخت. آمریكایی ها برای مقابله با جمهوری اسلامی همین مدل یعنی تحدید و محدود سازی را به كار بردند تا از اثر بخشی انقلاب اسلامی در عرصه ی نظام بین الملل ممانعت به عمل آورده و حتی جمهوری اسلامی ایران را از حالت تهاجمی به حالت تدافعی وا دارند.

در این راستا، علاوه بر اقداماتی چون عقد پیمان های امنیتی دو جانبه با كشور های حاشیه ی جنوبی خلیج فارس و همسایه ی ایران، ایجاد پایگاه های نظامی جدید و... آمریكا، متحدین خود در خلیج فارس را وادار نمود تا دست به تشكیل اتحادیه ی امنیتی منطقه ای بزنند. نتیجه ی این امر، تشكیل شورای هم كاری خلیج فارس بود كه در برابر جمهوری اسلامی، سیاست های گوناگونی اتخاذ كرده است. آمریكا هم چنین عراق را تحریك كرد تا به مطالبات منطقه ای خود دست یابد كه نتیجه ی آن تحمیل جنگ به ایران بود. اسلام سیاسی و مبارز برآمده از انقلاب اسلامی دارای ویژگی مبارزه با غرب و فرهنگ آن و قطب بندی جهان به «دار الاسلام» و «دار الحرب» بود. این امر منافع و علایق ایالات متحده به منزله ی سردمدار تمدن غرب را به خطر انداخت. آمریكا برای مقابله با این تهدید به تقویت اسلام های اهل مدارا و تساهل و تسامح عربستان سعودی و دیگر كشور ها روی آورد. علاوه بر این، آمریكا به تقویت متحدین منطقه ای خود یعنی اسراییل و تركیه گرایش نشان داد. از نظر آمریكایی ها، این دو كشور، بویژه اسراییل، می توانست وزنه ی كارآمدی در مقابل انقلاب اسلامی به شمار آید. آمریكاییان بر این باور بوده اند كه از این طریق می توانند موازنه ی قدرت منطقه ای را به نفع متحدین خود محقق سازند و از این طریق دشمن اصلی خود (جمهوری اسلامی ایران) در سطح منطقه را در انزوای سیاسی قرار دهند.

به علاوه، آمریكا با متهم ساختن ایران به تروریسم و نقض حقوق بشر و مانع تراشی جمهوری اسلامـی ایران بـر سرِ راه فرآینـد صلح اعراب ـ اسراییل، تـلاش كرد چهره­ی ایرانیـان را در انظـار بین­المللی خراب كار و آشوب گر معرفی نموده و مانع از آن شود كه پیام انقلاب و رسالت آن در سطح جهان منتشر گردد.

آمریكا هم چنین در دوره ی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در برخورد با ایران از الگوی جنگ كم شدت بهره گرفت. البته در هر مقطع زمانی كه شرایط ایجاب می كرد از به كارگیری نیروهای نظامی به گونه ای مستقیم خود داری و اجتناب نمی نمود. به طور مثال باید تأكید داشت كه ایالات متحده در دوران ریگان پایگاه نظامی، تأسیسات نفتی و هواپیمای مسافربری ایران را (در سال 1988) مورد حمله ی واحد های منطقه ای خود در خلیج فارس قرار داد.

به علاوه، ایالات متحده، تحریم اقتصادی و تسلیحاتی را به منزله ی بخشی از سیاست محدود سازی و كنترل جمهوری اسلامی ایران همواره مد نظر قرار داده است. در ژانویه 1984، «جرج شولتز» (Gorge Shultz) ـ وزیر خارجه ی وقت آمریكا ـ ایران را به حمایت از تروریسم بین المللی متهم كرد. از آن پس، محدودیت های مختلفی متوجه ایران گردید كه دسترسی اندك به تولیدات با فن آوری بالا برای كاربری های احتمالی نظامی را می توان از مهم ترین این محدودیت ها ذكر كرد. از سال 1984، محدودیت های اقتصادی مذكور علیه ایران نه تنها ادامه پیدا كرد بلكه به تدریج افزایش یافت. در سال 1987، وزارت انرژی آمریكا برای تأمین ذخایر نفتی استراتژیك خود، اقدام به خرید نفت از ایران نمود، تنها به این دلیل كه نفت ایران با اختلاف بسیار اندكی، ارزان ترین نفت موجود در بازار بود. در اعتراض به این اقدام، كنگره در اكتبر 1987 برای تحریم واردات ایرانی، چندین قطع نامه را به تصویب رسانید (این رأی گیری به اتفاق آرا در مجلس سنا و در مجلس نمایندگان، با چهار صد و هفت رأی موافق در مقابل پنج رأی مخالف به تصویب رسید). «رونالد ریگان» ـ رییس جمهور وقت ـ در پاسخ به كنگره و پیشی گرفتن بر دیگر مصوبات احتمالی آن، در بیست و نهم اكتبر سال 1987 طی فرمان نامه ی اجرایی تقریباً همه ی واردات ایرانی را ممنوع ساخت. هم چنین از زمان انعقاد «منع تولید و تكثیر سلاح» (Non Proliferation act arms) برای ایران و عراق در سال 1992، محدودیت های صادرات به ایران به طور چشم گیری شدت یافت. این قانون كه به راحتی به تصوب كنگره رسید، دولت آمریكا را ملزم می ساخت تا در یك اقدام سریع برای جلب موافقت ملل دیگر، ایران را در زمینه ی كالا و فن آوری در مضیقه گذارد، بویژه آن دسته از كالا ها و فن آوریهایی كه قابلیت استفاده ی دو منظوره داشتند و می توانستند برای دست یابی ایران به سلاح های غیر متعارف و یا انواع پیشرفته ی سلاح های متعارف مفید واقع شوند. «بیل كلینتون»، در مارس 1995 همه ی شركت های آمریكایی را از سرمایه گذاری در توسعه ی منابع نفتی ایران منع نمود. این اقدام به طور اخص قرار داد چند میلیارد دلاری شركت «كونوكو» (Conoco) را مورد هدف قرار داد. این قرار داد به منظور توسعه ی حوزه ی نفتی جزیره ی سیر در آب های ایران منعقد شده بود كه تنها چند مایل با سكوی نفتی (Conoco) واقع در آب های امارات متحده عربی فاصله داشت. در ماه مه 1995، «كلینتون» ممنوعیت معاملات اقتصادی آمریكا با ایران را صادر كرد.

رییس جمهور آمریكا قانون تحریم 1996 ـ با عنوان رسمی قانون «داماتو» ـ را علیه ایران و لیبی در پنجم آگوست همان سال به امضا رساند. بر اساس این قانون رییس جمهور از اختیارات كافی برای شركت های خارجی سرمایه گذار در منابع نفتی ایران برخوردار می گشت. در جولای 1999، كنگره ی آمریكا برای چندمین بار تحریم های علیه ایران را تأیید كرد و به اتفاق آرا، قانونی را به تصویب رساند كه طی آن شركت های خارجی در صورت سرمایه گذاری در امور توسعه ی نفتی ایران، از سوی آمریكا به اقدامات تلافی جویانه تهدید می شدند.

از دیگر اقدامات آمریكا برای محدود سازی و كنترل جمهوری اسلامی ایران، تحت فشار قرار دادن كشور هایی چون چین و روسیه برای عدم هم كاری این كشور ها با ایران است. به طور مثال، در جریان سفر آقای هاشمی رفسنجانی، رییس جمهور ایران، به چین در سپتامبر1992 و جلب موافقت چین جهت ساخت دو رآكتور هسته ای برای تولید نیروی برق با اهداف صلح طلبانه، آمریكا به شدت به این توافق اعتراض كرد و فشار های خود بر روی چین را افزایش داد و آن را محكوم به نقض گسترده ی حقوق بشر كرد.

هم چنین در مقطع زمانی پس از حوادث 11 سپتامبر، آمریكا با معرفی ایران به عنوان یكی از پایه های «محور شرارت» بر فشار های خود به ایران افزوده است. موضوع دست یابی ایران اسلامی به فن آوری هسته ای بهانه ی جدید آمریكا برای ایجاد تغییر در رفتار و در نهایت فروپاشی جمهوری اسلامی ایران بوده است.

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه یازدهم دی 1392ساعت 8:58  توسط اکبر غفوری  | 

مطالب قدیمی‌تر